Abbasqulu ağa Bakıxanov

Abbasqulu ağa Bakıxanov (1794–1847) Azərbaycan tarixçisi, yazıçısı, şairi, filosofu, maarifçisi, tərcüməçisi və ensiklopedik biliyə malik alimidir. O, XIX əsrin birinci yarısında Azərbaycan elmi və ədəbi fikrinin əsas nümayəndələrindən biri hesab olunur. Bakıxanov həm elmi-tarixi əsərlər, həm fəlsəfi və didaktik mətnlər, həm də bədii əsərlər yazıb. Şeirlərində “Qüdsi” təxəllüsündən istifadə edib.

Abbasqulu ağa Bakıxanovun həyatı və təhsili
Abbasqulu ağa Bakıxanov 1794-cü ildə Bakının Əmircan kəndində anadan olub. O, Bakı xanı II Mirzə Məhəmməd xanın oğlu idi və gənclik illərinin bir hissəsini Qubada keçirib. Ərəb, fars və türk dillərini öyrənməsi ona Şərq ədəbiyyatı, tarix və fəlsəfə ilə yaxından tanış olmaq imkanı verib. Sonralar rus dilini də mənimsəyərək Qafqazdakı inzibati və diplomatik fəaliyyətdə tərcüməçi kimi çalışıb.

Dövlət və diplomatik fəaliyyəti
Bakıxanov XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının Qafqazdakı idarəetmə strukturunda tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərib. O, Qafqazda baş verən siyasi və diplomatik proseslərdə iştirak edib, o cümlədən 1828-ci ildə Türkmənçayda Rusiya ilə İran arasında aparılan sülh danışıqlarında iştirak edən şəxslərdən biri olub. Hərbi xidmətdə müxtəlif rütbələr alaraq polkovnik rütbəsinədək yüksəlib. Bu fəaliyyət onun müxtəlif regionlara səyahət etməsinə və geniş tarixi-coğrafi material toplamasına imkan yaradıb.

“Gülüstani-İrəm” və tarixşünaslıq fəaliyyəti
Abbasqulu ağa Bakıxanovun ən məşhur elmi əsərlərindən biri “Gülüstani-İrəm”dir. Əsər Azərbaycan və Dağıstan tarixinin qədim dövrlərdən XIX əsrə qədər olan mərhələlərini əhatə edir və müxtəlif yazılı mənbələrin müqayisəli şəkildə öyrənilməsinə əsaslanır. Bakıxanov əsəri 1841-ci ildə tamamlayıb və burada tarixi hadisələri ardıcıl sistemlə təqdim etməyə çalışıb. “Gülüstani-İrəm” Azərbaycan tarixşünaslığının inkişafında mühüm mərhələ hesab olunur.

Elmi və fəlsəfi əsərləri
Bakıxanov tarixlə yanaşı, astronomiya, coğrafiya, dilçilik, etika və fəlsəfə ilə bağlı əsərlər də qələmə alıb. Onun “Təhzibi-əxlaq” əsərində əxlaq, insan davranışı, elm və tərbiyə məsələləri araşdırılır. “Nəsihətlər” və digər didaktik mətnlərində maariflənmə, savad və mənəvi tərbiyənin əhəmiyyəti ön plana çıxır. “Kəşfül-Qəraib”, “Qanuni-Qüdsi” və digər əsərləri Bakıxanovun geniş elmi maraq dairəsini göstərir.

Bədii yaradıcılığı və Qüdsi təxəllüsü
Abbasqulu ağa Bakıxanov bədii əsərlərini və şeirlərinin bir hissəsini “Qüdsi” təxəllüsü ilə yazıb. Onun ədəbi irsinə lirik şeirlər, poemalar, mənzum hekayələr və nəsr əsərləri daxildir. “Kitabi-Əsgəriyyə” povesti, “Mişkatül-ənvar” poeması və “Mirat ül-cəmal” kimi əsərlər onun bədii yaradıcılığının nümunələrindəndir. Bakıxanovun əsərlərində əxlaq, bilik, insan münasibətləri və mənəvi kamillik mövzuları mühüm yer tutur.

Maarifçilik ideyaları
Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycan maarifçilik fikrinin erkən nümayəndələrindən biri kimi elmə və təhsilə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Onun əsərlərində insanın inkişafında biliyin, savadın və əxlaqi tərbiyənin rolu dəfələrlə vurğulanır. Bakıxanov Şərq klassik elmi və ədəbi ənənəsi ilə yeni dövrün dünyəvi biliklərini bir araya gətirməyə çalışırdı. Bu baxımdan onun fəaliyyəti XIX əsr Azərbaycan intellektual həyatında Şərq və Qərb elmi-mədəni ənənələrinin qarşılaşdığı mühüm mərhələlərdən birini əks etdirir.

Tərcüməçilik və mətbuat fəaliyyəti
Bakıxanov tərcüməçiliklə də məşğul olub və müxtəlif dillərdəki mətnlərin Azərbaycan və Şərq oxucusuna çatdırılmasında iştirak edib. Prezident Kitabxanasının məlumatına görə, o, “Tiflisski vedomosti” qəzetinin fars dilində nəşrinin redaktəsində çalışıb. İvan Krılovun “Eşşək və Bülbül” təmsilini Azərbaycan dilinə tərcümə etməsi də onun tərcüməçilik fəaliyyətinin nümunələrindən biridir.

Abbasqulu ağa Bakıxanovun son səfəri
Bakıxanov həyatının son illərində Yaxın Şərqə səfər edib və Məkkə ziyarətinə yollanıb. 1847-ci ildə Məkkə yaxınlığında vəfat edib. Onun elmi və ədəbi irsi sonrakı dövrlərdə də Azərbaycan tarixşünaslığı, ədəbiyyatı və maarifçilik fikrinin öyrənilməsində mühüm mənbə olaraq qalıb. Bu gün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix və Etnologiya İnstitutu Abbasqulu ağa Bakıxanovun adını daşıyır.