Aftafa

Aftafa lüləyi və qulpu olan su qabıdır. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində bu söz “lüləyi və qulpu olan su qabı; lüləyin” kimi izah edilir. Ənənəvi Azərbaycan məişətində aftafadan əsasən əl yumaq və su tökmək üçün istifadə olunub. Xüsusilə misdən hazırlanan, naxışlarla bəzədilən aftafalar həm məişət əşyası, həm də dekorativ-tətbiqi sənət nümunəsi kimi diqqət çəkir.

Aftafa nədir?

Aftafanın xarakterik xüsusiyyəti suyun töküldüyü uzun lülə və qabı əldə saxlamağa imkan verən qulpdur. Gövdəsinə doldurulan su lülə vasitəsilə nazik və idarə olunan axın şəklində tökülür.

Tarixən aftafa gündəlik gigiyena və məişət ehtiyacları üçün istifadə edilən su qablarından biri olub. Müasir su təchizatı sistemlərinin olmadığı dövrlərdə belə qablar ev məişətində praktik əhəmiyyət daşıyırdı.

Aftafanın ölçüsü, forması və bəzəyi onun hazırlandığı dövrə, bölgəyə və istifadə məqsədinə görə fərqlənə bilərdi.

Aftafanın quruluşu

Ənənəvi aftafanın əsas hissələri gövdə, boğaz, ağız, lülə və qulpdan ibarətdir. Gövdə suyun saxlanıldığı əsas hissədir, uzun lülə isə suyun istiqamətləndirilərək tökülməsinə imkan verir.

Qulp adətən gövdənin arxa hissəsində yerləşir. Bu quruluş aftafanı bir əllə tutaraq digər şəxsin əlinə su tökməyə imkan verirdi.

Bəzi tarixi nümunələr sadə formada hazırlanıb, daha zəngin nümunələrin səthində isə həndəsi və nəbati ornamentlərə rast gəlinir.

Mis aftafa

Azərbaycanın ənənəvi metal məişət əşyaları arasında mis aftafalar xüsusi yer tutur. Misgərlər aftafanın gövdəsini formalaşdırır, lülə və qulp kimi hissələrini hazırlayır, daha sonra səthi müxtəlif üsullarla işləyirdilər.

Xüsusilə məclislərdə istifadə üçün nəzərdə tutulan aftafaların xarici görünüşünə diqqət yetirilirdi. Belə nümunələr həndəsi və nəbati naxışlarla bəzədilə bilərdi.

Azərbaycanın qeyri-maddi mədəni irs materiallarında orta əsrlərdə mis aftafaların dekorativ-tətbiqi sənət nümunəsinə çevrildiyi və Azərbaycan misgərlərinin hazırladığı aftafaların tanındığı qeyd olunur.

Aftafa-ləyən nədir?

Ənənəvi məişətdə aftafa çox vaxt ləyənlə birlikdə istifadə olunurdu. Bu dəst “aftafa-ləyən” adlanırdı.

Əllər yuyularkən bir nəfər aftafadan su tökür, istifadə olunan su isə ləyənə axırdı. Ləyənin üzərində yerləşdirilən torlu və ya xüsusi quruluşlu hissə çirkli suyun birbaşa görünməsinin qarşısını ala bilirdi.

Aftafa-ləyən xüsusilə süfrə və məclis mədəniyyətində istifadə edilən məişət dəstlərindən biri olub.

Aftafanın məclislərdə istifadəsi

Ənənəvi süfrə mədəniyyətində yeməkdən əvvəl və sonra əllərin yuyulması üçün aftafa-ləyəndən istifadə edilirdi.

Qonaqların əllərinə aftafadan su tökülür, su ləyənə yığılırdı. Bu prosesdə dəsmaldan da istifadə olunurdu. Beləliklə, qonağın əl yuması üçün süfrədən qalxmasına ehtiyac qalmırdı.

Məclis üçün nəzərdə tutulan aftafa və ləyənlərin yalnız funksional deyil, estetik görünüşünə də diqqət yetirilməsi onların bəzək xüsusiyyətlərində özünü göstərirdi.

Aftafa və lüləyin

Aftafa ilə əlaqəli qədim məişət terminlərindən biri “lüləyin” sözüdür. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində aftafa məhz lüləyin sözü ilə də izah olunur.

Tarixi məişətdə istifadə olunan lüləyinlər aftafaya bənzər lüləli su qabları idi. Etnoqrafik məlumatlarda lüləyinin aftafadan bir qədər hündür hazırlanması və zəngin ornamentlərlə bəzədilməsi haqqında məlumatlara rast gəlinir.

Bu qabların forması və adlandırılması bölgə və dövrdən asılı olaraq fərqlənə bilərdi.

Aftafa və Azərbaycan misgərliyi

Aftafa Azərbaycan misgərliyinin hazırladığı çoxsaylı məişət əşyalarından biridir. Misgərlər su qabları ilə yanaşı qazan, sini, sərnic, dolça, ləyən, satıl, cam və başqa məişət əşyaları da hazırlayırdılar.

Mis aftafaların hazırlanmasında funksionallıqla dekorativ görünüş birləşdirilirdi. Qabın səthinə vurulan ornamentlər sadə məişət əşyasını bədii sənət nümunəsinə çevirə bilirdi.

Xüsusilə Lahıc kimi ənənəvi misgərlik mərkəzlərində hazırlanmış tarixi mis qablar Azərbaycan sənətkarlığının mühüm nümunələri hesab olunur.

Aftafa muzey eksponatı kimi

Müasir dövrdə qədim aftafalara etnoqrafiya, tarix və incəsənət muzeylərinin kolleksiyalarında rast gəlmək mümkündür. Mis, gümüş və digər materiallardan hazırlanmış tarixi nümunələr keçmiş məişət mədəniyyəti haqqında məlumat verir.

Belə eksponatlar vasitəsilə aftafanın forması, hazırlanma texnikası və ornamentləri ilə yanaşı, insanların gündəlik həyatında su və şəxsi gigiyena ilə bağlı ənənələri də öyrənmək mümkündür.

Tarixi aftafa buna görə yalnız köhnə su qabı deyil, müəyyən dövrün məişətini və sənətkarlıq ənənələrini əks etdirən maddi mədəniyyət nümunəsidir.

Aftafanın ənənəvi məişətdə yeri

Su kranlarının və müasir sanitariya sistemlərinin geniş yayılmasından əvvəl suyun daşınması, saxlanılması və istifadəsi üçün müxtəlif qablar lazım idi. Səhəng, güyüm, dolça, ləyən və aftafa bu məişət sisteminin fərqli funksiyalara malik əşyaları arasında yer alırdı.

Aftafanı digər su qablarından fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun uzun lüləsi və suyu müəyyən istiqamətə rahat tökməyə imkan verən quruluşudur.

Bu gün ənənəvi aftafalar əvvəlki məişət funksiyasını böyük ölçüdə itirsə də, qədim nümunələr Azərbaycan məişət tarixinin, misgərliyin və dekorativ-tətbiqi sənətin maraqlı nümunələri kimi qorunur.