Ağaclıq

Ağaclıq çoxlu ağacın bitdiyi və ya əkildiyi ərazidir. Bu anlayış təbii şəkildə yaranmış ağac qruplarını, yaşayış məntəqələrindəki yaşıllıqları və insan tərəfindən salınmış əkin sahələrini əhatə edə bilər.

Azərbaycan dilində “ağaclıq” sözü məkanın əsas xüsusiyyətini — ağacların çoxluğunu bildirir. Lakin bu ad həmin ərazinin mütləq meşə, park və ya bağ olması demək deyil.

Ağaclıq və meşə arasındakı fərq

Gündəlik dildə “ağaclıq” və “meşə” sözləri bəzən yaxın mənada işlədilir. Bununla belə, ağaclıq daha ümumi təsviri anlayışdır. Meşə isə ağaclarla yanaşı, meşəaltı bitkiləri, torpağı, göbələkləri, heyvanları və onların qarşılıqlı əlaqələrini əhatə edən ekosistemdir.

Kiçik ağac qrupu, yol kənarındakı sıx əkin və ya həyətin ağaclarla örtülmüş hissəsi ağaclıq adlandırıla bilər. Belə sahələrin hamısını meşə hesab etmək düzgün deyil. Ərazinin rəsmi təsnifatı onun ölçüsündən, bitki örtüyündən, təyinatından və tətbiq edilən meyarlardan asılıdır.

Park və bağ isə məkanın istifadəsini və təşkilini də ifadə edir. Parkda istirahət infrastrukturu, bağda meyvəçilik və ya dekorativ əkinlər ola bilər; ağaclıq sözündə bu xüsusiyyətlər mütləq nəzərdə tutulmur.

Təbii və salınmış ağaclıqlar

Təbii ağaclıqlar toxumların yayılması, cücərməsi və bəzi növlərdə kök pöhrələrinin inkişafı nəticəsində formalaşır. Külək, su, quşlar və digər heyvanlar toxumların yeni sahələrə daşınmasında iştirak edir. Ağacların böyüməsi isə torpaq, rütubət, işıq və temperatur şəraitindən asılıdır.

İnsan tərəfindən salınan ağaclıqların məqsədi müxtəlif ola bilər. Kölgə yaratmaq, küləyin təsirini azaltmaq, torpağı qorumaq və yaşayış mühitini yaşıllaşdırmaq bu məqsədlər sırasındadır.

Tək növdən ibarət əkinlə müxtəlif ağac və kol növlərinin birgə yetişdiyi sahə eyni quruluşa malik deyil. Yerli şəraitə uyğun növ müxtəlifliyi ağaclığın müxtəlif canlılar üçün yaşayış imkanlarını artıra bilər.

Ağaclığın quruluşu

Ağaclığın görünüşünü ağacların növü, yaşı, hündürlüyü və aralarındakı məsafə müəyyənləşdirir. Çətirləri bir-birinə yaxın olan ağaclar daha sıx kölgə yaradır, seyrək əkinlərdə isə torpaq səthinə daha çox işıq çatır.

İşıq şəraiti ağacların altında hansı bitkilərin yetişəcəyinə təsir edir. Kollar, otlar və cavan ağaclar ərazidə əlavə bitki qatları yarada bilər.

Müxtəlif yaşlı ağacların olması ağaclığın zamanla yenilənməsinə şərait yaradır. Bütün ağacların eyni vaxtda əkildiyi sahələrdə isə onların yaşlanması və əvəzlənməsi əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır.

Şəhər mühitində ağaclıqlar

Şəhərlərdə ağaclıqlar küçələr, həyətlər, parklar və digər yaşıl sahələr arasında əlaqə yarada bilər. Ağacların kölgəsi günəş altında qalan səthlərin qızmasını azaldır. Yarpaqlardan suyun buxarlanması da yerli sərinləşməyə kömək edir.

Ağaclar havadakı bəzi çirkləndiriciləri və toz hissəciklərini tuta bilir. Lakin onların təsiri növdən, əkin sıxlığından və küçənin quruluşundan asılıdır. Dar küçələrdə həddindən artıq sıx çətir örtüyü hava dövranını zəiflədə bildiyindən yaşıllaşdırma məkanın xüsusiyyətlərinə uyğun aparılmalıdır.

Şəhər ağaclıqlarının inkişafını köklər üçün ayrılan torpaq sahəsi, su təminatı və tikinti zamanı qorunma tədbirləri müəyyənləşdirir. Gövdə sağlam görünsə belə, köklərin zədələnməsi ağacın sonrakı vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Torpağın və canlı aləmin qorunması

Ağac kökləri torpağın bərkiməsinə, səthdəki bitki və yarpaq örtüyü isə eroziyanın azalmasına kömək edir. Tökülmüş yarpaqlar parçalandıqca üzvi maddələr torpağa qayıdır.

Ağaclıqlar quşların yuvalaması, həşəratların qidalanması və kiçik heyvanların sığınması üçün şərait yaradır. Çiçəkləyən və meyvə verən ağaclar müxtəlif fəsillərdə qida mənbəyi olur.

Kiçik ağaclıqlar belə daha böyük yaşıl ərazilər arasında hərəkət edən bəzi canlılar üçün aralıq dayanacaq rolunu oynaya bilər. Bunun üçün onların yerləşməsi və ətrafdakı digər təbii sahələrlə əlaqəsi əhəmiyyətlidir.

Fəsillərə görə dəyişməsi

Yarpağını tökən ağacların üstünlük təşkil etdiyi sahələrdə görünüş mövsümlə dəyişir. Yazda tumurcuqlar açılır, yayda çətirlər sıxlaşır, payızda yarpaqlar rənglənərək tökülür.

Qışda yarpaqsız budaqlar arasından daha çox işıq keçir. Həmişəyaşıl növlərin olduğu ağaclıqlarda isə yaşıl örtüyün bir hissəsi ilboyu qalır. Həmişəyaşıllıq yarpaqların heç vaxt tökülməməsi deyil, onların tədricən yenilənməsi deməkdir.

Ağaclıqlara qulluq

Ağaclığın salınmasında yerli iqlimə, torpağa və su imkanlarına uyğun növlərin seçilməsi vacibdir. Ağacın yetkin yaşda çatacağı ölçü nəzərə alınmalı, binalar, yollar və yeraltı kommunikasiya xətləri ilə məsafə düzgün planlaşdırılmalıdır.

Qulluq işlərinə ehtiyaca uyğun suvarma, torpağın sıxılmasının qarşısının alınması və əsaslandırılmış budama daxildir. Çətirin həddindən artıq kəsilməsi ağacın zəifləməsinə və iri yaraların yaranmasına səbəb ola bilər.

Mövcud sağlam ağacların qorunması da yeni əkin qədər əhəmiyyətlidir. Yetkin ağacın yaratdığı kölgəni və yaşayış mühitini yeni əkilmiş ting qısa müddətdə əvəz edə bilmir.