Akademik

Akademik elmi akademiyanın həqiqi üzvü seçilmiş alim üçün işlədilən addır. Azərbaycanda bu anlayış ilk növbədə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvləri ilə əlaqələndirilir. Akademik adı elmi dərəcə və ya universitetdə tutulan adi vəzifə deyil; müvafiq akademiyanın müəyyən edilmiş qaydalarına uyğun keçirilən seçki nəticəsində əldə edilən üzvlük statusudur. AMEA sistemində həqiqi üzvlərlə yanaşı müxbir, xarici və fəxri üzvlər də mövcuddur.

Akademik kimdir?

Akademik elm sahəsində mühüm nəticələr əldə etmiş və elmlər akademiyasının həqiqi üzvlüyünə seçilmiş alimdir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının rəsmi terminologiyasında “həqiqi üzv” və “akademik” anlayışları eyni statusu ifadə edir. Buna görə AMEA-nın həqiqi üzvü olan alim haqqında “akademik” adı işlədilir.

Bu status alimin konkret elm istiqamətində uzunmüddətli elmi fəaliyyəti və elmin inkişafına verdiyi töhfələrlə əlaqəlidir.

AMEA akademiki

Azərbaycanda “akademik” ifadəsi çox vaxt Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvünü nəzərdə tutur.

AMEA-nın Nizamnaməsinə əsasən Akademiya həqiqi, müxbir, xarici və fəxri üzvlərin seçkilərini təşkil edir. Həqiqi üzvlük Akademiya daxilində ən yüksək üzvlük kateqoriyalarından biridir.

AMEA-nın həqiqi üzvləri müxtəlif elm istiqamətlərini – humanitar və ictimai elmlərdən təbiət və texniki elmlərə qədər fərqli sahələri təmsil edə bilərlər.

Akademik necə seçilir?

AMEA-nın həqiqi üzvləri seçki yolu ilə müəyyən olunur. Akademiyanın rəsmi seçki qaydalarına əsasən həqiqi üzvlüyə namizədlərin elmi fəaliyyəti və nailiyyətləri nəzərə alınır.

AMEA-nın seçkilərlə bağlı rəsmi sənədlərində akademiklərin elm istiqamətləri üzrə geniş tədqiqatlar aparan, elmi yeni biliklərlə zənginləşdirən və tanınmış elmi məktəblər yaradan alimlər sırasından seçilməsi prinsipi göstərilir.

Həqiqi üzvlük üçün seçkilər Akademiyanın müəyyən etdiyi vakant yerlər və ixtisaslar üzrə keçirilir.

Beləliklə, akademik adı sadəcə uzun müddət elmi fəaliyyət göstərməklə avtomatik əldə edilmir.

Akademik və müxbir üzv

AMEA-da həqiqi üzv və müxbir üzv ayrı üzvlük kateqoriyalarıdır.

Müxbir üzvlər elmin inkişafında mühüm xidmətləri və dəyərli tədqiqatları olan alimlər sırasından seçilirlər. Akademik isə AMEA-nın həqiqi üzvüdür.

AMEA-nın həqiqi üzvləri Akademiyanın müxbir üzvləri sırasından müəyyən edilmiş qaydada seçilirlər.

Bu səbəbdən rəsmi bioqrafiyada “AMEA-nın müxbir üzvü” göstərilən alimi avtomatik olaraq akademik adlandırmaq düzgün deyil.

Akademik və professor arasındakı fərq

Akademik və professor eyni anlayış deyil.

Professor elmi-pedaqoji fəaliyyətlə bağlı elmi addır. Akademik isə elmlər akademiyasının həqiqi üzvlüyünü ifadə edən statusdur.

Bir alim həm professor, həm də akademik ola bilər. Lakin professor olması onun avtomatik olaraq akademik olduğu demək deyil.

Məsələn, alimin bioqrafiyasında müxtəlif illərdə elmlər doktoru elmi dərəcəsi, professor elmi adı, AMEA-nın müxbir üzvlüyü və daha sonra həqiqi üzvlüyü ayrıca göstərilə bilər. Bunların hər biri fərqli akademik və elmi statusları ifadə edir.

Akademik və elmlər doktoru

“Elmlər doktoru” elmi dərəcədir, “akademik” isə akademiyaya üzvlük statusudur.

Alim elmi tədqiqat və müvafiq attestasiya prosesindən keçərək elmlər doktoru elmi dərəcəsi ala bilər. Akademik olmaq üçün isə müvafiq elmlər akademiyasının həqiqi üzvlüyünə seçilmək tələb olunur.

Bu səbəbdən bütün elmlər doktorları akademik deyil. Eyni zamanda akademikin bioqrafiyasında onun elmi dərəcəsi ayrıca göstərilir.

Elmi və ensiklopedik mətnlərdə bu anlayışların düzgün ayrılması şəxsin elmi statusunun dəqiq təqdim edilməsi üçün vacibdir.

Akademik hansı sahələrdə ola bilər?

Akademik adı yalnız bir elm sahəsinə aid deyil. Riyaziyyat, fizika, kimya, biologiya, tibb, tarix, filologiya, iqtisadiyyat və digər elm istiqamətlərinin nümayəndələri akademiyanın həqiqi üzvü seçilə bilərlər.

Bu səbəbdən “akademik” sözünün özü alimin konkret ixtisasını göstərmir.

Məsələn, “akademik” kimi təqdim olunan şəxsin hansı sahənin alimi olduğunu müəyyən etmək üçün onun ixtisası və elmi fəaliyyəti ayrıca göstərilməlidir.

“Akademik, tarixçi”, “akademik, kimyaçı” və ya “akademik, dilçi alim” kimi ifadələr şəxsin həm üzvlük statusunu, həm də fəaliyyət sahəsini daha aydın təqdim edir.

Akademikin elmi fəaliyyəti

Akademiklərin fəaliyyəti fundamental və tətbiqi elmi tədqiqatlar, elmi əsərlərin hazırlanması, yeni elmi istiqamətlərin inkişaf etdirilməsi və elmi kadrların yetişdirilməsi ilə əlaqəli ola bilər.

Bəzi akademiklər elmi-tədqiqat institutlarına və digər elmi strukturlara rəhbərlik edir, elmi şuralarda və Akademiyanın idarəetmə orqanlarında fəaliyyət göstərirlər.

Lakin bütün akademiklərin eyni inzibati vəzifəni tutması tələb olunmur. Akademik olmaq elmi təşkilatın direktoru, rektoru və ya başqa idarəetmə vəzifəsinin sahibi olmaq demək deyil.

Akademik statusu ilə şəxsin tutduğu vəzifə ayrı anlayışlardır.

Akademik adı bioqrafiyada

Görkəmli alimlərin bioqrafiyalarında akademik statusu adətən onların əsas elmi göstəricilərindən biri kimi qeyd olunur.

Belə mətnlərdə şəxsin hansı akademiyanın həqiqi üzvü olduğu göstərilməlidir. Sadəcə “akademik” yazılması bəzi hallarda qeyri-dəqiq ola bilər, çünki dünyanın müxtəlif ölkələrində və müxtəlif elmi təşkilatlarda akademiya üzvlüyü sistemləri mövcuddur.

Azərbaycan alimi haqqında “AMEA-nın həqiqi üzvü, akademik” ifadəsi statusun hansı quruma aid olduğunu dəqiq göstərir.

Akademik seçildiyi tarix də alimin elmi bioqrafiyasının mühüm məlumatlarından biri hesab olunur.

Akademik və akademiya

“Akademik” və “akademiya” sözləri bir-biri ilə əlaqəli olsa da, fərqli anlayışlardır.

Akademiya elm, təhsil, incəsənət və ya başqa sahədə fəaliyyət göstərən təşkilatın adı ola bilər. Akademik isə müəyyən elmlər akademiyasının həqiqi üzvlük statusunu daşıyan şəxsdir.

Hər hansı qurumun adında “akademiya” sözünün olması həmin müəssisədə çalışan bütün şəxslərin akademik olması demək deyil.

Eyni şəkildə universitet və ya akademiyada professor kimi çalışan alim yalnız müvafiq elmlər akademiyasının həqiqi üzvü seçildiyi halda həmin üzvlük mənasında akademik adlandırılır.

Akademik statusunun elmdə əhəmiyyəti

Akademik statusu alimin uzunmüddətli elmi fəaliyyətinin və elmə verdiyi mühüm töhfələrin institusional səviyyədə tanınması ilə bağlıdır.

AMEA-da akademiklər müxtəlif elmi bölmələrin fəaliyyətində, elmi müzakirələrdə və Akademiyanın ümumi elmi həyatında iştirak edə bilirlər.

Akademik anlayışını düzgün təqdim edərkən şəxsin konkret elmi nailiyyətlərini də ayrıca nəzərə almaq lazımdır. Akademik statusu mühüm göstərici olsa da, alimin elmi irsi onun tədqiqatları, əsərləri, yaratdığı elmi məktəb və yetişdirdiyi mütəxəssislərlə daha geniş şəkildə qiymətləndirilir.