Alman qəbiristanlığı

Alman qəbiristanlığı Göygöl şəhərində XIX əsrdən yaşamış alman kolonistlərinin tarixi irsi ilə bağlı qəbiristanlıqdır. Keçmiş Helenendorfun tarixinin mühüm hissəsi olan bu məkan Azərbaycanda alman icmasının məişəti, dini həyatı və mədəni kimliyi haqqında məlumat verən maddi irs nümunələrindən biridir. Qəbiristanlıqda qorunan məzar daşları üzərində alman adlarına, tarixlərə, dini simvollara və fərqli memorial tərtibatlara rast gəlinir.

Göygöldə Alman qəbiristanlığı

Göygöldə yerləşən tarixi Alman qəbiristanlığının yaranması Helenendorf koloniyasının salınması ilə əlaqəlidir. Alman ailələri 1819-cu ildə Cənubi Almaniyadan, əsasən Vürttemberq bölgəsindən Cənubi Qafqaza köçərək Gəncə yaxınlığındakı ərazidə məskunlaşıblar.

Onların yaratdığı yaşayış məntəqəsi Helenendorf adlandırılıb. Sonralar şəhərin adı dəyişdirilib və bu ərazi indiki Göygöl şəhərinin əsasını təşkil edib.

Göygöl şəhərinin baş planına dair rəsmi sənəddə Alman qəbiristanlığının 1819-cu ildə salındığı və təxminən 3 hektar ərazini əhatə etdiyi göstərilir.

Helenendorf və alman icması

Helenendorf Azərbaycanda yaranmış ilk alman koloniyalarından biri idi. Burada formalaşan icma uzun müddət öz dini, mədəni və təsərrüfat ənənələrini qoruyub saxlayıb.

Alman kolonistləri xüsusilə üzümçülük və şərabçılıqla məşğul olublar. Zamanla yaşayış evləri, təsərrüfat tikililəri, şərab istehsalı ilə bağlı obyektlər və lüteran kilsəsi şəhərin memarlıq görünüşünün bir hissəsinə çevrilib.

Bu irsin mühüm elementlərindən biri də icma üzvlərinin dəfn edildiyi Alman qəbiristanlığıdır.

Qəbiristanlıqdakı məzar daşları

Göygöl Alman qəbiristanlığında qorunan tarixi məzar daşları keçmiş alman icmasının mədəni kimliyini əks etdirir.

Başdaşlarında mərhumların ad və soyadları, doğum və ölüm tarixləri, alman dilində yazılar və xristian dini simvolları kimi elementlərə rast gəlmək mümkündür. Bəzi qəbirüstü abidələr forma və bədii tərtibatı ilə də seçilir.

Bu məzar daşları ayrı-ayrı insanların xatirəsini qorumaqla yanaşı, Helenendorfda yaşamış ailələrin tarixinin araşdırılması üçün də mühüm mənbədir.

Alman qəbiristanlığı və hərbi əsirlərin qəbiristanlığı

Göygöldəki tarixi Alman qəbiristanlığı ilə İkinci Dünya müharibəsindən sonra burada yaradılmış hərbi əsirlərin qəbiristanlığını fərqləndirmək vacibdir.

Rəsmi şəhərsalma sənədlərində Göygöldə 1819-cu ildə salınmış, təxminən 3 hektarlıq Alman qəbiristanlığı ilə onun yaxınlığında 1944-cü ildə yaradılmış, təxminən 1 hektarlıq əsir düşmüş almanların qəbiristanlığı ayrıca göstərilir.

İkinci məkan əsasən müharibədən sonra Azərbaycanda saxlanılan hərbi əsirlərlə əlaqəlidir. Buna görə tarixi Helenendorf almanlarının qəbiristanlığı ilə hərbi əsirlərin dəfn yeri eyni tarixi obyekt kimi təqdim edilməməlidir.

1941-ci il deportasiyası

Göygöldəki alman icmasının tarixində 1941-ci il əsas dönüş nöqtələrindən biridir. İkinci Dünya müharibəsi dövründə Sovet hakimiyyətinin qərarı ilə Azərbaycanda yaşayan almanların böyük hissəsi deportasiya edildi.

Bu hadisə nəticəsində Helenendorfda XIX əsrdən formalaşmış alman icmasının əvvəlki sosial və mədəni həyatı faktiki olaraq sona çatdı.

Lakin şəhərdə almanların tikdiyi evlər, lüteran kilsəsi, şərabçılıq ənənələrinin izləri və tarixi qəbiristanlıq qorunaraq həmin dövrün yaddaşını yaşatmağa davam etdi.

Viktor Kleinin məzarı

Göygöldə alman irsinin tarixində Viktor Klein xüsusi yer tutur. O, Helenendorfda yaşamış sonuncu alman əsilli sakin kimi tanınır.

1941-ci ildə alman əhalisi deportasiya edilərkən Kleinin ailəsi qarışıq ailə olduğu üçün deportasiyadan kənarda qalmışdı. Viktor Klein həyatını Göygöldə davam etdirib və 2007-ci ildə vəfat edib.

O, Göygöldəki Alman qəbiristanlığında dəfn olunub. Viktor Kleinin yaşadığı tarixi alman evi də sonradan onun və Azərbaycandakı alman irsinin xatirəsinin qorunması ilə əlaqəli mədəniyyət məkanına çevrilib.

Göygöldə alman irsinin digər nümunələri

Alman qəbiristanlığı Göygöldə qorunan daha geniş tarixi-mədəni irsin bir hissəsidir. Şəhərdə keçmiş Helenendorfun memarlıq xüsusiyyətlərini əks etdirən yaşayış evləri və digər tikililər mövcuddur.

Əhəmiyyətli nümunələrdən biri XIX əsrin ortalarında tikilmiş lüteran kilsəsidir. Almanların deportasiyasına qədər dini ibadət məkanı kimi istifadə edilən bina sonrakı dövrlərdə müxtəlif funksiyalar daşıyıb.

Şəhərdə almanların üzümçülük və şərabçılıq fəaliyyəti ilə əlaqədar tarixi izlər də qalmaqdadır. Bütün bu obyektlər birlikdə Göygölün keçmiş Helenendorf dövrünün mədəni mənzərəsini formalaşdırır.

Tarixi qəbiristanlıq mədəni irs kimi

Alman qəbiristanlığının əhəmiyyəti yalnız dəfn yeri olması ilə məhdudlaşmır. Buradakı məzar daşları vaxtilə Azərbaycanda yaşamış alman ailələrinin adlarını və həyat tarixlərini qoruyub saxlayır.

Belə qəbiristanlıqlar tarix, geneologiya, epiqrafika, dini ənənələr və memorial mədəniyyətin araşdırılması üçün mühüm mənbə ola bilər.

Göygöldə qorunan Alman qəbiristanlığı da XIX–XX əsrlərdə Azərbaycan ərazisində yaşamış alman icmasının tarixini öyrənməyə imkan verən maddi irs nümunəsidir.

Azərbaycan-alman tarixi əlaqələrinin izi

Göygöldə alman kolonistlərindən qalan memarlıq və mədəni irs Azərbaycan tarixinin çoxmədəniyyətli səhifələrindən birini əks etdirir.

Helenendorfda yaşamış almanların üzümçülük, şərabçılıq, sənətkarlıq və şəhər həyatındakı fəaliyyəti regionun inkişafında iz qoyub.

Alman qəbiristanlığı isə bu tarixin insan talelərini əks etdirən hissəsidir. Burada qorunan məzarlar və başdaşları bir vaxtlar Göygöldə yaşamış alman ailələrinin xatirəsini bu günədək çatdırır.