Ametist

Ametist — kvars mineralının bənövşəyi rəngli növüdür. Onun kimyəvi tərkibi əsasən silisium dioksiddən ibarətdir və mineralogiyada kvars ailəsinə daxildir. Ametistin rəngi açıq yasəmən tonlarından tünd bənövşəyiyə qədər dəyişə bilər. Parlaq görünüşü, şəffaf və yarımşəffaf kristalları səbəbindən ametist həm mineral kolleksiyalarında, həm də zərgərlik məmulatlarında geniş istifadə olunur.

Ametistin rəngi necə yaranır
Ametistin xarakterik bənövşəyi rəngi kristal quruluşunda olan dəmir izləri və təbii şüalanma prosesləri ilə əlaqəlidir. Bu amillər kvars kristalında rəng mərkəzlərinin yaranmasına səbəb olur və nəticədə müxtəlif intensivlikdə bənövşəyi çalarlar meydana çıxır.

Kristalın ayrı-ayrı hissələrində rəngin intensivliyi fərqli ola bilər. Buna görə bəzi ametistlərdə tünd və açıq bənövşəyi zolaqlar və ya rəng keçidləri müşahidə olunur. Yüksək temperaturun təsiri isə ametistin rəngini dəyişdirə bilər.

Ametistin fiziki xüsusiyyətləri
Ametist kvars növü olduğuna görə Mohs sərtlik şkalasında təxminən 7 sərtliyə malikdir. Bu xüsusiyyət onu gündəlik istifadə olunan zərgərlik daşları üçün kifayət qədər davamlı edir. Mineralın şüşəyəbənzər parlaqlığı və yaxşı şəffaflığı onun dekorativ dəyərini artırır.

Ametist kristalları çox vaxt altıbucaqlı prizmaya bənzər formalarda yaranır. Təbiətdə onlar ayrı-ayrı kristallar, kristal qrupları və geodların daxili səthində sıx kristal örtüyü şəklində tapıla bilər.

Ametist geodları
Ametistin ən təsirli təbii formalarından biri ametist geodlarıdır. Geod süxurun daxilində yaranan boşluqdur və zamanla həmin boşluğun divarlarında mineral kristalları əmələ gələ bilər. Ametist geodlarında daxili səth yüzlərlə və ya minlərlə bənövşəyi kristalla örtülə bilər.

İri ametist geodları dekorativ obyekt, mineral kolleksiyası və muzey eksponatı kimi istifadə olunur. Onların ölçüsü kiçik əl nümunələrindən insan boyunu keçən iri geoloji formalaşmalara qədər dəyişə bilər.

Ametist harada tapılır
Ametist dünyanın müxtəlif geoloji bölgələrində rast gəlinən mineraldır. Braziliya və Uruqvay iri ametist geodları və yüksək keyfiyyətli kristalları ilə xüsusilə tanınır. Zambiya da beynəlxalq qiymətli daş bazarında tünd rəngli ametistlərin mühüm mənbələrindən biridir.

Bundan başqa, Rusiya, Meksika, ABŞ, Kanada, Hindistan və bir sıra digər ölkələrdə ametist yataqları mövcuddur. Kristalın rəngi və keyfiyyəti yatağın geoloji xüsusiyyətlərinə görə fərqlənə bilər.

Ametistin zərgərlikdə istifadəsi
Ametist qədim dövrlərdən bəri bəzək daşı kimi istifadə olunur. Müasir zərgərlikdə ametist üzük, sırğa, boyunbağı, bilərzik, broş və digər aksesuarların hazırlanmasında geniş tətbiq edilir. Şəffaf və yüksək keyfiyyətli nümunələr müxtəlif faset formalarında kəsilərək qiymətli daş kimi işlənir.

Oval, dairəvi, armud, yastıq və zümrüd kəsimi ametist üçün istifadə olunan formalardandır. Daha aşağı şəffaflığa malik nümunələr isə kabaşon və dekorativ oyma məmulatlarda istifadə edilə bilər.

Ametist və digər kvars növləri
Ametist kvars ailəsinin yalnız bir rəng növüdür. Eyni mineral ailəsinə şəffaf dağ kristalı, sarı rəngli sitrin, çəhrayı kvars və tüstülü kvars kimi növlər də daxildir.

Bəzi kristallarda ametist və sitrin rəngləri eyni nümunədə birləşə bilər. Belə daşlar “ametrin” adı ilə tanınır. Rəng zonalarının təbii şəkildə bir kristalda birləşməsi ametrinə fərqli vizual görünüş verir.

Ametistin tarixi və mədəni əhəmiyyəti
Ametist qədim sivilizasiyalarda bəzək və möhür daşlarının hazırlanmasında istifadə edilib. Qədim Yunanıstan və Roma mədəniyyətində bu daşla bağlı müxtəlif inanclar mövcud olub. “Ametist” adının mənşəyi qədim yunan dilində sərxoş olmamaq anlayışı ilə əlaqələndirilir.

Orta əsrlərdə ametist dini və zadəganlıq simvolikasında da istifadə edilib. Bənövşəyi rəngin hakimiyyət və yüksək statusla əlaqələndirilməsi ametistin Avropa zərgərlik və mərasim əşyalarında geniş yayılmasına təsir göstərib.

Ametistin qiymətinə təsir edən amillər
Ametistin kommersiya dəyəri əsasən rəng, şəffaflıq, kristalın təmizliyi, ölçüsü və kəsim keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Dərin və balanslı bənövşəyi rəngə malik, gözlə görünən daxilolmaları az olan nümunələr adətən daha yüksək qiymətləndirilir.

Daşın mənşəyi, təbii və ya emal olunmuş olması, rəngin bərabərliyi və zərgərlik üçün uyğunluğu da qiymətə təsir edə bilər. Böyük ölçülü ametistlər digər bəzi qiymətli daşlarla müqayisədə daha geniş yayıldığı üçün yüksək karat çəkilərində də tapıla bilir.

Ametistə qulluq
Ametist sərt mineral olsa da, güclü zərbələrdən qorunmalıdır. Uzun müddət intensiv günəş işığında və yüksək temperaturda saxlanması bəzi nümunələrin rənginin zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Ametist zərgərlik məmulatları yumşaq parça, ilıq su və uyğun təmizləmə vasitələri ilə ehtiyatla təmizlənə bilər. Daşın səthini cıza biləcək daha sərt minerallarla bir yerdə saxlanmaması məqsədəuyğundur.