Amfiteatr

Amfiteatr tamaşaçıların müəyyən bir səhnəni, arenanı və ya çıxışı rahat izləməsi üçün oturacaqların pilləli şəkildə yerləşdirildiyi tamaşa məkanıdır. Termin xüsusilə Qədim Roma memarlığı ilə bağlıdır. Klassik Roma amfiteatrları əsasən oval və ya ellips formasında tikilir, tamaşaçı yerləri isə mərkəzdəki arenanı hər tərəfdən əhatə edirdi. Burada qladiator döyüşləri, heyvan nümayişləri və müxtəlif kütləvi tamaşalar keçirilirdi. Müasir dövrdə isə “amfiteatr” sözü daha geniş mənada işlədilir və açıq havada konsert, teatr tamaşası, festival, təqdimat və digər tədbirlərin keçirildiyi pilləli tamaşaçı məkanlarını da ifadə edə bilir.

“Amfiteatr” sözünün mənası

“Amfiteatr” anlayışının tarixi qədim yunan dilindəki “amphi” və “theatron” sözlərinə gedib çıxır. “Amphi” ətrafında və ya hər iki tərəfdən, “theatron” isə tamaşa yeri mənasını daşıyır. Memarlıq baxımından bu ad teatrla amfiteatr arasındakı əsas fərqi də göstərir. Klassik teatrda tamaşaçı yerləri adətən səhnənin qarşısında yarımdairə formasında yerləşirdi. Roma amfiteatrında isə arena tamaşaçı sıraları ilə demək olar ki, bütün tərəflərdən əhatə olunurdu.

Buna görə də tarixi terminologiyada adi qədim teatrla amfiteatrı eyni anlayış hesab etmək düzgün deyil. Yunan və Roma teatrları əsasən dram, musiqi və səhnə tamaşaları üçün nəzərdə tutulduğu halda, Roma amfiteatrlarının mərkəzində geniş arena yerləşirdi və burada daha böyük kütləvi nümayişlər keçirilirdi. Roma memarlığında tam qapalı oval forma amfiteatrın ən xarakterik xüsusiyyətlərindən birinə çevrilmişdi.

Qədim Roma amfiteatrları necə yaranıb?

Amfiteatrların ən çox inkişaf etdiyi dövr Qədim Roma dövrüdür. Bu tip tikililərin tam olaraq ilk dəfə harada yarandığı dəqiq müəyyənləşdirilməsə də, tarixçilərin etibarlı şəkildə tarixləndirdiyi ən qədim nümunələrdən biri Pompey amfiteatrıdır. O, təxminən e.ə. 75-ci ildə tikilib. İlk dövrlərdə tamaşaçı sıralarının qurulması üçün təbii relyefdən, torpaq yamaclarından və taxta konstruksiyalardan istifadə edilirdi. Daha sonra mühəndislik imkanları inkişaf etdikcə sərbəst dayanan daş amfiteatrlar tikilməyə başladı.

Roma imperiyasının genişlənməsi ilə amfiteatrlar müxtəlif şəhərlərdə yayılmağa başladı. Bu tikililər yalnız əyləncə məkanı deyildi. Onlar böyük insan kütləsinin idarə olunması, giriş və çıxışların təşkili, tamaşaçıların müxtəlif sektorlara bölünməsi və arenanın demək olar ki, hər nöqtədən görünməsi baxımından dövrünün mürəkkəb ictimai tikililəri hesab edilirdi.

Tarixi mənbələr Roma imperiyası ərazisində 200-dən çox amfiteatrın tikildiyini göstərir. Onların bir hissəsi bu günə qədər müxtəlif səviyyədə qorunub saxlanılıb.

Amfiteatrın quruluşu

Ənənəvi Roma amfiteatrının mərkəzində arena yerləşirdi. Tamaşanın əsas hissəsi məhz burada keçirilirdi. Arena ətrafında yüksələn pilləli tamaşaçı yerləri isə latınca “cavea” adlandırılırdı. Oturacaqların pilləli quruluşu arxa sıralarda əyləşən insanların da arenanı görməsinə imkan verirdi.

Böyük amfiteatrlarda tamaşaçıların binaya daxil olması və onu tez tərk etməsi üçün çoxlu girişlər, keçidlər, pilləkənlər və dəhlizlər nəzərdə tutulurdu. Roma memarlığında tamaşaçı sektorlarına aparan keçidlərdən bəziləri “vomitoria” adlandırılırdı. Bu sistem insanların böyük kütlə halında bir neçə dar keçiddə toplaşmasının qarşısını almağa kömək edirdi.

Bəzi iri arenaların döşəməsinin altında əlavə otaqlar və keçidlər də mövcud idi. Burada tamaşalarda istifadə edilən heyvanlar, dekorasiyalar və digər vasitələr saxlanıla bilərdi. Sonrakı dövrlərin böyük amfiteatrlarında drenaj sistemləri, kölgə yaradan örtüklər və mürəkkəb giriş-çıxış şəbəkələri də tətbiq olunurdu.

Amfiteatr ilə teatr arasında fərq nədir?

Bu iki anlayış gündəlik danışıqda bəzən qarışdırılır. Klassik memarlıq baxımından əsas fərq onların plan quruluşudur. Teatrda tamaşaçılar əsasən səhnənin bir tərəfində yerləşir və oturacaq sıraları çox vaxt yarımdairə formasında olur. Amfiteatrda isə mərkəzi arena tamaşaçı yerləri ilə daha geniş bucaq altında və klassik Roma nümunələrində bütün istiqamətlərdən əhatə edilir.

Funksional fərq də mövcud olub. Qədim teatr daha çox dram, musiqi və nitq üçün istifadə edilirdi. Roma amfiteatrlarında isə qladiator döyüşləri, vəhşi heyvanlarla bağlı tamaşalar və digər kütləvi nümayişlər keçirilirdi. Buna görə qədim Roma amfiteatrını sadəcə “böyük teatr” adlandırmaq onun memarlıq xüsusiyyətlərini tam ifadə etmir.

Kolizey – dünyanın ən məşhur amfiteatrlarından biri

Amfiteatr dedikdə ən çox xatırlanan tikililərdən biri Romadakı Kolizeydir. Onun tarixi adı Flavi amfiteatrıdır. Tikintisinə imperator Vespasianın hakimiyyəti dövründə, təxminən eramızın 72-ci ilində başlanılıb. Tikili eramızın 80-ci ilində imperator Titin dövründə istifadəyə verilib və sonrakı mərhələdə Domisianın hakimiyyəti zamanı tamamlanıb.

Kolizey təxminən 50 min tamaşaçı qəbul edə bilirdi. Tikilinin hündürlüyü təxminən 45 metr, ümumi ölçüləri isə 189 × 156 metr idi. Mərkəzi oval arena təxminən 87,5 × 54,8 metr ölçüyə malik idi. Çoxsaylı girişlər böyük tamaşaçı axınının idarə edilməsinə imkan verirdi. Bu xüsusiyyətlər Kolizeyi Roma mühəndisliyi və ictimai memarlığının ən tanınmış nümunələrindən birinə çevirib.

Müasir amfiteatrlar nə üçün istifadə olunur?

Bu gün amfiteatr anlayışı yalnız qədim Roma tipli oval arenalarla məhdudlaşmır. Müasir memarlıqda açıq havada yerləşən və tamaşaçı yerləri səhnəyə doğru pilləli şəkildə enən məkanlara da amfiteatr deyilir. Belə obyektlər şəhər parklarında, mədəniyyət komplekslərində, universitet kampuslarında, istirahət zonalarında və tədbir meydanlarında yaradıla bilər.

Müasir amfiteatrlarda konsertlər, teatr tamaşaları, film nümayişləri, rəsmi tədbirlər, çıxışlar, təqdimatlar və festivallar keçirilə bilər. Pilləli quruluş tamaşaçıların səhnəni daha rahat görməsini təmin edir və böyük auditoriyanın məhdud ərazidə yerləşdirilməsinə imkan verir.

Belə məkanların layihələndirilməsində yalnız görünüş deyil, təhlükəsiz hərəkət də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Giriş və çıxış yollarının sayı, təxliyə marşrutları, pillələrin ölçüsü, məhəccərlər, əlçatanlıq, işıqlandırma və tamaşaçı tutumu obyektin funksiyasına uyğun hesablanmalıdır.

Açıq və qapalı amfiteatr

Amfiteatrların hamısı eyni formada olmur. Açıq hava amfiteatrlarında təbii relyefdən istifadə etmək mümkündür. Yamac üzərində qurulan pilləli oturacaqlar həm görüntünü yaxşılaşdırır, həm də tikilinin ətraf landşaftla uyğunlaşmasına şərait yaradır.

Bəzi müasir auditoriya və konfrans zallarında da oturacaqlar amfiteatr prinsipi ilə yerləşdirilir. Bu halda hər növbəti sıra əvvəlkindən daha yüksəkdə qurulur. Belə plan xüsusilə universitet mühazirə zalları, konfrans mərkəzləri və təqdimat məkanlarında tətbiq olunur.

Lakin memarlıq terminologiyasında qədim Roma amfiteatrı ilə müasir “amfiteatr tipli zal” arasında fərq nəzərə alınmalıdır. Birincisi ayrıca tarixi memarlıq tipidir, ikincisi isə əsasən oturacaqların pilləli təşkilini bildirir.

Amfiteatr memarlığının əsas üstünlüyü

Amfiteatr quruluşunun əsas məqsədi çoxlu sayda tamaşaçı üçün yaxşı görünüş yaratmaqdır. Pilləli oturacaq sıraları ön sıradakı insanların arxadakı tamaşaçıların baxışını minimum səviyyədə bağlamasına şərait yaradır. Dairəvi, oval və ya yarımdairəvi plan isə tamaşaçını hadisənin mərkəzinə yaxınlaşdırır.

Qədim Roma amfiteatrlarında bu prinsip nəhəng ictimai arenaların yaranmasına səbəb olmuşdu. Müasir memarlıqda isə eyni yanaşma konsert meydanlarından universitet auditoriyalarına qədər müxtəlif məkanlarda istifadə olunur. Buna görə amfiteatr həm müəyyən tarixi tikili növünün adı, həm də tamaşaçı yerlərinin pilləli və görüntüyə uyğun təşkil edilməsini ifadə edən memarlıq anlayışı kimi işlənir.