Amnistiya (əfv fərmanı)

Amnistiya və əfv cinayət törətmiş şəxslərə münasibətdə tətbiq edilən humanist hüquqi mexanizmlərdir, lakin onlar eyni anlayış deyil. Azərbaycanda amnistiya müəyyən kateqoriyaya daxil olan şəxslərə şamil edilən ümumi hüquqi aktdır, əfv isə konkret şəxslər barəsində fərdi qaydada tətbiq olunur. Buna görə “amnistiya” ilə “əfv fərmanı” ifadələrini sinonim kimi işlətmək hüquqi baxımdan düzgün deyil.

Amnistiya nədir

Amnistiya müəyyən əlamətlərə və meyarlara uyğun gələn şəxslər qrupuna şamil edilən hüquqi qərardır. Azərbaycanda amnistiya elan etmək səlahiyyəti Milli Məclisə məxsusdur.

Amnistiya aktında onun hansı şəxslərə və hansı cinayət kateqoriyalarına tətbiq ediləcəyi konkret göstərilir. Məsələn, müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum edilmiş şəxslər, qadınlar, yaşlı şəxslər, yetkinlik yaşına çatmayanlar və ya başqa müəyyən edilmiş kateqoriyalar aktın şərtlərindən asılı olaraq amnistiyadan yararlana bilərlər.

Amnistiya nəticəsində şəxs cəzadan tam azad edilə, cəzanın qalan hissəsi azaldıla və ya daha yüngül cəza ilə əvəz edilə bilər. Konkret nəticə qəbul edilmiş amnistiya aktının məzmunundan asılıdır.

Əfv nədir

Əfv konkret məhkum barəsində qəbul edilən fərdi qərardır. Azərbaycanda əfv etmək səlahiyyəti Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə məxsusdur və qərar Prezidentin sərəncamı ilə rəsmiləşdirilir.

Əfv zamanı şəxsin törətdiyi cinayət, çəkdiyi cəzanın müddəti, davranışı, ailə vəziyyəti, sağlamlıq və sosial amillər, peşmanlıq və digər hallar nəzərə alına bilər.

Əfv edilən şəxs cəzanın qalan hissəsindən azad edilə, onun cəzası azaldıla və ya qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər formada yüngülləşdirilə bilər.

Amnistiya ilə əfv arasındakı əsas fərq

Amnistiya bir nəfərə deyil, əvvəlcədən müəyyən edilmiş kateqoriyaya daxil olan şəxslərə şamil olunur. Əfv isə konkret adı göstərilən şəxsə tətbiq edilir.

Amnistiyanı Azərbaycanda Milli Məclis qəbul edir, əfv səlahiyyəti isə Prezidentə məxsusdur.

Başqa sözlə, amnistiya kütləvi xarakterli hüquqi mexanizm, əfv isə fərdi xarakterli qərardır.

Əfv üçün müraciət

Məhkumun əfv olunması məsələsi müraciət əsasında nəzərdən keçirilə bilər. Əfv məsələlərinə baxılması prosesində məhkum haqqında müxtəlif hüquqi və sosial məlumatlar araşdırılır.

Azərbaycanda Prezident yanında Əfv Məsələləri Komissiyası bu sahədə müraciətlərin və materialların ilkin qiymətləndirilməsində iştirak edir. Komissiyanın rəyi yekun əfv qərarı demək deyil.

Əfv etmək barədə yekun səlahiyyət Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə məxsusdur.

Amnistiyanın tətbiqi

Amnistiya aktı qəbul edildikdən sonra onun şərtlərinə uyğun şəxslər müəyyən edilir. Müvafiq dövlət və hüquq-mühafizə orqanları şəxsin konkret amnistiya aktının tələblərinə uyğun olub-olmadığını yoxlayırlar.

Amnistiya avtomatik olaraq bütün məhkumlara şamil edilmir. Aktda müəyyən cinayətlər və ya şəxslər üçün istisnalar nəzərdə tutula bilər.

Xüsusilə ağır və ictimai təhlükəliliyi yüksək olan bəzi cinayət kateqoriyaları amnistiyanın əhatəsindən kənarda saxlanıla bilər.

Amnistiyanın hüquqi nəticələri

Amnistiyanın hüquqi nəticəsi yalnız həbsdən azad edilməkdən ibarət deyil. Aktın şərtlərindən asılı olaraq cəzanın müddətinin azaldılması, cəzanın daha yüngül növü ilə əvəz olunması və ya cəzadan tam azad etmə kimi müxtəlif nəticələr yarana bilər.

Bəzi hallarda cinayət təqibi mərhələsində olan şəxslərə də amnistiya tətbiq edilə bilər. Bunun üçün konkret amnistiya aktının müddəaları və cinayət-prosessual qaydalar nəzərə alınır.

Bu səbəbdən hər bir amnistiya aktının mətninə ayrıca baxmaq lazımdır.

Əfv məhkumluğu avtomatik silirmi

Əfv şəxsin cəzasını yüngülləşdirə və ya onu cəzadan azad edə bilər, lakin bu, bütün hüquqi nəticələrin avtomatik aradan qalxması anlamına gəlmir.

Məhkumluğun hüquqi statusu, onun ödənilməsi və ya götürülməsi məsələləri cinayət qanunvericiliyinin ayrıca normaları ilə müəyyən edilir.

Eyni yanaşma amnistiyaya da aiddir: şəxsin cəzadan azad edilməsi ilə məhkumluqla bağlı bütün hüquqi nəticələrin aradan qalxması eyni hüquqi anlayış deyil.

Humanist hüquqi mexanizm

Həm amnistiya, həm də əfv dövlətin cinayət siyasətində humanizm prinsipinin ifadə formalarından hesab olunur.

Bu mexanizmlər məhkumun davranışını, sosial vəziyyətini və cəmiyyətə yenidən inteqrasiya imkanlarını nəzərə almağa şərait yarada bilər.

Eyni zamanda onların tətbiqi yalnız humanitar məqsədlərlə deyil, qanunvericilikdə müəyyən edilmiş hüquqi prosedurlar və məhdudiyyətlər çərçivəsində həyata keçirilir.

Azərbaycanda amnistiya və əfv ənənəsi

Azərbaycanda müxtəlif illərdə amnistiya aktları qəbul edilib və Prezident tərəfindən çoxsaylı əfv sərəncamları imzalanıb. Belə qərarlar nəticəsində müəyyən şəxslər cəzadan tam və ya qismən azad ediliblər.

Əfv sərəncamlarında adətən əfv olunan şəxslər fərdi şəkildə göstərilir. Amnistiya aktlarında isə konkret şəxslərin adlarından daha çox, aktın şamil olunduğu hüquqi kateqoriyalar müəyyən edilir.

Bu fərq iki institutun mahiyyətini anlamaq üçün ən vacib meyarlardan biridir.