araba

Araba: Qədim Nəqliyyat Vasitəsindən Müasir Texnologiyayadək Keçilən Yol Bəşəriyyət tarixinin en böyük və həlledici kəşflərindən biri şübhəsiz ki, təkərdir. Təkərin icadı ilə təməli qoyulan araba anlayışı insanlığın hərəkətliliyini artırmış, ticarəti, kənd təsərrüfatını və müharibə taktikalılarını kökündən dəyişdirmişdir. Qədim dövrlərdə canlı qüvvəsi ilə çəkilən sadə taxta qurğulardan başlayan bu inkişaf yolu günümüzdə müasir, yüksək texnologiyalı avtomobillərə kimi uzanmışdır. Arabanın Tarixi və Təkərin Kəşfi Arabanın yaranması bilavasitə təkərin kəşfi ilə bağlıdır. Arxeoloji və tarixi tədqiqatlar göstərir ki, ilk təkərli nəqliyyat vasitələri eramızdan əvvəl IV minillikdə, Mesopotamiya, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Avropa ərazilərində ortaya çıxmışdır. İlk arabalar bütöv taxta disklərdən ibarət təkərlər üstündə qurulurdu və əsasən öküzlər, kəllər və ya uzunqulaqlar tərəfindən çəkilirdi. Bürünc və Dəmir dövrlərində arabaların konstruksiyası daha da təkmilləşdirildi. Təkərlərin ortasına millərin (spasların) əlavə edilməsi arabaları daha yüngül və sürətli etdi. Atların əhliləşdirilməsi ilə yanaşı, döyüş arabaları (arbaletlər) qədim Misir, Het, Babil və Roma imperiyalarının hərbi qüdrətinin əsas dayağına çevrildi. Arabanın Növləri və Təsnifatı Əsrlər boyu araba müxtəlif sahələrdə fərqli məqsədlər üçün istifadə olunmuşdur. Təyinatından və istifadə sahəsindən asılı olaraq arabaları bir neçə əsas kateqoriyaya bölmək olar: 1. Yük və Kənd Təsərrüfatı Arabaları Qədimdən bəri kənd yerlərində məhsulların, odunun, saman və inşaat materiallarının daşınması üçün geniş istifadə olunan ikitəkərli və ya dördtəkərli taxta arabalardır. Azərbaycan məişətində bu arabalar əsasən öküz və ya kəl vasitəsilə hərəkətə gətirilirdi. 2. Minik və Təntənəli Arabalar (Faytonlar) Orta əsrlərdən başlayaraq şəhərlərdə və saraylarda insanların rahat daşınması üçün örtülü və ya açıq minik arabaları yaradıldı. Karetalar, faytonlar, lando və kalaskalar həm status rəmzi, həm də müasir taksi və şəxsi avtomobillərin ilk prototipləri hesab olunur. 3. Məişət və Xüsusi Təyinatlı Arabalar Müasir dövrdə "araba" terminindən yalnız nəqliyyat vasitəsi kimi deyil, həm də gündəlik məişətdə köməkçi vasitə kimi istifadə olunur: Uşaq arabası: Körpələrin rahat və təhlükəsiz daşınması üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi qurğu. Əlil arabası: Hərəkət imkanları məhdud olan şəxslərin sərbəst hərəkətini təmin edən tibbi-texniki vasitə. Məhsul və Yük arabaları: Tikintilərdə, anbarlarda və super-marketlərdə yüklərin daşınması üçün istifadə olunan əl arabaları. 4. Mexaniki Arabalar (Müasir Avtomobillər) XVIII əsrin sonlarında buxar mühərrikinin, XIX əsrin sonlarında isə daxili yanma mühərrikinin kəşfi ilə "atsız arabalar" (horseless carriages) dövrü başladı. Karl Benz tərəfindən yaradılan ilk üçtəkərli mühərrikli araba müasir avtomobil sənayesinin əsasını qoydu. Azərbaycan Tarixində və Məişətində Araba Mədəniyyəti Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar (məsələn, Qobustan qayaüstü təsvirləri, Mingəçevir və Naxçıvan tapıntıları) ölkəmizdə təkərli nəqliyyatın çox qədim tarixə malik olduğunu subut edir. İpək Yolu üzərində yerləşən Azərbaycan şəhərlərində karvanların və yük arabalarının hərəkəti ticarətin inkişafında müstəsna rol oynamışdır. XIX və XX əsrin əvvəllərində Bakı, Gəncə, Şuşa və Şəki kimi iri şəhərlərdə fayton mədəniyyəti geniş yayılmışdı. Şəhər içi sərnişindaşımada faytonlar əsas nəqliyyat vasitəsi hesab olunurdu. Eyni zamanda, kənd təsərrüfatında "kəl arabası" və "öküz arabası" uzun illər boyu zəhmətkeş kəndlinin ən yaxın köməkçisi olmuşdur. Sənaye İnqilabı və Arabanın Təkamülü Industrializasiya dövrü arabaların xarici görünüşünü və fəaliyyət prinsipini köklü şəkildə dəyişdi. Heyvan gücündən mexaniki mühərriklərə keçid yükdaşıma tutumunu və hərəkət sürətini dəfələrlə artırdı. Dəmir yollarının çəkilməsi ilə qatarlar (dəmir arabaları), daha sonra isə konveyer üsulu ilə kütləvi istehsal olunan avtomobillər ənənəvi taxta arabaları sıxışdırıb çıxardı. Bu gün "araba" sözü bir çox dildə, o cümlədən Azərbaycan dilinin bəzi dialektlərində və qardaş türk dillərində doğrudan da "avtomobil" mənasında işlədilməkdə davam edir.