Araxçın

Araxçın Azərbaycan milli geyim mədəniyyətində istifadə olunan ənənəvi baş geyimlərindən biridir. Başın formasına uyğun tikilən bu kiçik papaq həm müstəqil baş geyimi kimi, həm də digər baş örtüklərinin altında istifadə edilib. Araxçınlar müxtəlif parçalardan hazırlanaraq tikmə, naxış, muncuq və digər dekorativ elementlərlə bəzədilib. Azərbaycan xalq geyimlərinin tərkib hissəsi kimi araxçın məişət mədəniyyəti, dekorativ-tətbiqi sənət və ənənəvi geyim tarixinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan milli geyimində araxçın
Tarixi Azərbaycan geyim kompleksində baş geyimləri insanın gündəlik və mərasim geyiminin mühüm hissəsi olub. Araxçın başa kip oturan forması ilə digər baş geyimlərindən seçilib. Onun üzərindən yaylıq və başqa örtüklərin bağlanması mümkün idi. Araxçının forması, materialı və bəzək xüsusiyyətləri bölgəyə, istifadəçinin yaşına, cinsinə və geyim dəstinin xüsusiyyətlərinə görə fərqlənə bilirdi.

Araxçının hazırlanması və materialları
Ənənəvi araxçınların hazırlanmasında məxmər, ipək və müxtəlif toxuculuq materiallarından istifadə olunub. Baş geyiminin formasını qoruması üçün parçanın quruluşuna və astarına xüsusi diqqət yetirilirdi. Əl işi nümunələrində səth müxtəlif tikmə üsulları ilə bəzədilə bilərdi. Parçanın rəngi və ornamentlərin seçimi araxçının ümumi estetik görünüşünün əsas elementlərindən idi.

Araxçın üzərində milli naxışlar
Araxçın Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin ornament ənənələrini əks etdirən geyim elementlərindən biridir. Bəzəklərdə həndəsi və nəbati motivlərə, stilizə edilmiş ornamentlərə və rəngli saplarla işlənmiş kompozisiyalara rast gəlinir. Bəzi nümunələrdə muncuq, metal element və digər dekorativ vasitələrdən də istifadə olunur. Əl işi ilə hazırlanmış tarixi araxçınlar ustaların tikmə və ornament yaratmaq bacarığını nümayiş etdirən etnoqrafik nümunələr hesab edilir.

Qadın və kişi araxçınları
Araxçının müxtəlif formalarda həm qadın, həm də kişi geyim kompleksində istifadəsinə rast gəlinir. Qadın araxçınları adətən dekorativ işləmələrin zənginliyi ilə seçilə bilərdi və digər baş örtükləri ilə birlikdə istifadə olunurdu. Kişi geyimində araxçın papağın altında geyilən yüngül baş örtüyü funksiyasını daşıya bilirdi. Bununla yanaşı, tarixi dövr və bölgədən asılı olaraq forma və istifadə qaydalarında fərqlər mövcud olub.

Araxçın və papaq arasındakı fərq
Araxçınla papaq eyni baş geyimi deyil. Araxçın əsasən parçadan tikilən, başa kip oturan və nisbətən yüngül konstruksiyaya malik baş geyimidir. Ənənəvi kişi papaqları isə çox vaxt xəz və ya digər daha qalın materiallardan hazırlanır və fərqli həcmli quruluşa malik olur. Araxçının papağın altında geyilməsi də bu iki baş geyiminin ənənəvi geyim sistemində fərqli funksiyalara malik olduğunu göstərir.

Muzey və etnoqrafik kolleksiyalarda araxçın
Tarixi araxçın nümunələri Azərbaycan milli geyimlərini və xalq sənətini əks etdirən muzey və etnoqrafik kolleksiyalarda qorunur. Belə eksponatlar vasitəsilə keçmiş dövrlərin geyim üslubu, parça seçimi, tikmə texnikası və ornament xüsusiyyətlərini öyrənmək mümkündür. Araxçın bu gün də folklor kollektivlərinin geyimlərində, milli üslublu səhnə kostyumlarında, tarixi rekonstruksiyalarda və dekorativ əl sənəti nümunələrində istifadə olunur.