Arıçılıq

Arıçılıq bal arılarının ailələr şəklində pətəklərdə saxlanılması və idarə edilməsi ilə məşğul olan kənd təsərrüfatı fəaliyyətidir. Bu sahə yalnız bal istehsalı ilə məhdudlaşmır. Arıçılıq nəticəsində mum, propolis, çiçək tozu və arı südü kimi məhsullar əldə edilir, arılar isə bitkilərin tozlanmasında mühüm rol oynayır. Buna görə arıçılıq həm kənd təsərrüfatı, həm də biomüxtəlifliyin qorunması baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Arıçılıq nədir?

Arıçılıq və ya beynəlxalq terminlə apikultura arı ailələrinin insan tərəfindən idarə olunması fəaliyyətidir. Arıçı pətəklərin vəziyyətini izləyir, arı ailələrinin sağlamlığını və inkişafını nəzarətdə saxlayır, onların uyğun şəraitdə saxlanılmasını təşkil edir və arıçılıq məhsulları əldə edir.

Dünyada idarə olunan bal arıları arasında Apis mellifera ən geniş yayılmış növlərdən biridir. Bu növ Avropa, Yaxın Şərq, Afrika, Qərbi Asiya, Amerika və digər geniş coğrafi ərazilərdə arıçılıqda istifadə olunur.

Arıçılıq kiçik ailə təsərrüfatından çoxsaylı arı ailələrindən ibarət peşəkar təsərrüfata qədər müxtəlif miqyaslarda təşkil edilə bilər.

Arı ailəsi

Bal arıları sosial həşəratlardır və mütəşəkkil ailə şəklində yaşayırlar. Normal arı ailəsinin əsasını ana arı, işçi arılar və müəyyən dövrlərdə erkək arılar təşkil edir.

Ana arının əsas bioloji funksiyası yumurta qoymaqdır. İşçi arılar pətək daxilində və xaricində çoxsaylı vəzifələri yerinə yetirirlər. Onlar sürfələrə qulluq edir, pətəyin təmizliyini qoruyur, nektar və çiçək tozu toplayır, mum ifraz edir və şan qururlar.

Erkək arıların əsas funksiyası ana arının mayalanması ilə əlaqədardır.

Arı ailəsinin vəziyyəti mövsümə, qida ehtiyatına, ana arının məhsuldarlığına, xəstəlik və zərərvericilərə, hava şəraitinə və ətrafdakı çiçəkli bitkilərin mövcudluğuna görə dəyişə bilər.

Arı pətəyi və arıxana

Pətək arı ailəsinin saxlanıldığı xüsusi qurğudur. Müasir arıçılıqda çıxarıla bilən çərçivələri olan müxtəlif pətək sistemlərindən istifadə edilir. Çərçivələrdə arılar mum şanları qurur, burada bala yetişdirir, bal və çiçək tozu ehtiyatı saxlayırlar.

Bir ərazidə yerləşdirilmiş pətəklər kompleksi arıxana adlanır.

Arıxananın yerləşdirilməsi zamanı ətrafdakı nektar və çiçək tozu mənbələri, su, mikroiqlim, rütubət, külək və mümkün çirklənmə mənbələri nəzərə alınır. Arıların sağlamlığı baxımından pətəklərin və arı ailələrinin müntəzəm müşahidəsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bal və digər arıçılıq məhsulları

Bal arıçılığın ən tanınmış məhsuludur. Arılar çiçəklərdən topladıqları nektarı emal edərək pətəkdə saxlayırlar.

Lakin arıçılıq təsərrüfatından yalnız bal əldə edilmir. Əsas arıçılıq məhsulları arasında:

bal;

arı mumu;

propolis;

çiçək tozu;

arı südü;

bəzi təsərrüfatlarda arı ailələri və ana arıların yetişdirilməsi yer alır.

Arı mumu arıların şan hazırlamaq üçün ifraz etdiyi təbii maddədir. Propolis isə arıların əsasən bitki mənşəli qatranlı maddələrdən hazırladığı və pətəkdə istifadə etdiyi materialdır.

Məhsulların miqdarı və xüsusiyyətləri arı cinsindən, bitki örtüyündən, mövsümdən, hava şəraitindən və arı ailəsinin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Arılar və tozlanma

Arıçılığın kənd təsərrüfatı üçün əhəmiyyəti yalnız arı məhsullarının istehsalı ilə ölçülmür. Arılar çiçəkdən çiçəyə hərəkət edərkən tozcuqların daşınmasında iştirak edir və bununla bitkilərin çoxalmasına kömək edirlər.

Meyvə, tərəvəz, yağlı bitkilər, qoz-fındıq və digər çoxsaylı kənd təsərrüfatı bitkiləri həşəratların tozlandırma fəaliyyətindən müxtəlif dərəcədə faydalanır.

FAO-nun məlumatına görə, insan qidası üçün meyvə və toxum verən dünya kənd təsərrüfatı bitkilərinin təxminən 75 faizi davamlı məhsuldarlıq və keyfiyyət baxımından ən azı müəyyən dərəcədə tozlandırıcılardan asılıdır.

Arılarla yanaşı digər həşəratlar, quşlar və bəzi başqa heyvanlar da tozlandırıcı rolunu oynaya bilər. Buna görə bütün tozlanmanı yalnız bal arılarının fəaliyyəti ilə əlaqələndirmək düzgün deyil.

Arıçılıq və bitki örtüyü

Arı təsərrüfatının məhsuldarlığı ətraf ərazidəki çiçəkli bitkilərlə sıx bağlıdır. Arılar nektar və çiçək tozu əldə etmək üçün müxtəlif ağac, kol, çəmən və kənd təsərrüfatı bitkilərinin çiçəklərindən istifadə edirlər.

Bitkilərin çiçəkləmə vaxtı fərqli olduğundan arıçılıqda mövsümi dəyişikliklər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yaz və yay aylarında müxtəlif bitkilərin ardıcıl çiçəklənməsi arı ailələri üçün qida mənbələrinin davamlılığını təmin edə bilər.

Bəzi təsərrüfatlarda arı pətəkləri mövsüm ərzində daha əlverişli nektar və tozcuq mənbələri olan ərazilərə köçürülür. Bu fəaliyyət köçəri arıçılıq kimi tanınır.

Azərbaycanda arıçılıq

Azərbaycanın təbii-coğrafi müxtəlifliyi arıçılığın müxtəlif regionlarda inkişafına imkan verir. Dağ və dağətəyi çəmənliklər, meşələr, bağlar və kənd təsərrüfatı sahələri arılar üçün fərqli nektar və çiçək tozu mənbələri yaradır.

Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Talış dağları və digər təbii zonalarda bitki örtüyünün fərqlənməsi arıçılığın regional xüsusiyyətlərinə də təsir edir.

Arıçılıq kənd yerlərində ailə təsərrüfatı və sahibkarlıq fəaliyyəti kimi əhəmiyyət daşıyır. Bal və digər arı məhsullarının istehsalı ilə yanaşı, arıların tozlandırma fəaliyyəti bağçılıq və digər bitkiçilik sahələri üçün də faydalıdır.

Arıçılıqda mövsümi işlər

Arı ailəsinin fəaliyyəti ilin fəsillərinə uyğun dəyişir. Yazda havaların istiləşməsi və bitkilərin çiçəklənməsi ilə arı ailəsinin aktivliyi artır. Bu dövrdə ailənin inkişafı və ümumi vəziyyəti xüsusi diqqət tələb edir.

Yay mövsümü bir çox bölgədə əsas nektar toplama dövrlərindən biridir. Payızda isə arı ailələrinin qarşıdakı soyuq mövsümə uyğun vəziyyətdə olması əhəmiyyət daşıyır.

Qışda arılar pətək daxilində xüsusi qışlama davranışı nümayiş etdirirlər. İqlim şəraiti fərqli olduğundan arıçılığın mövsümi təqvimi də regiondan regiona dəyişə bilər.

Arıların sağlamlığının qorunması

Arı ailələri müxtəlif xəstəliklər, parazitlər, qida çatışmazlığı və əlverişsiz ekoloji amillərlə üzləşə bilər. Buna görə davamlı arıçılıqda arı ailələrinin vəziyyətinin izlənilməsi mühüm yer tutur.

Pestisidlərin düzgün istifadə edilməməsi də arılar və digər tozlandırıcılar üçün təhlükə yarada bilər. Kənd təsərrüfatı sahələrində bitki mühafizə vasitələrinin tətbiqi zamanı tozlandırıcıların qorunması nəzərə alınmalıdır.

Sağlam arı ailələrinin saxlanılması yalnız bal istehsalı üçün deyil, onların tozlandırma funksiyasının davam etdirilməsi üçün də vacibdir.

Arıçılığın kənd həyatında əhəmiyyəti

Arıçılıq böyük torpaq sahəsi tələb etmədən kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə məşğul olmaq imkanlarından biridir. Bu xüsusiyyət onu ailə və kiçik təsərrüfatlar üçün də əlçatan fəaliyyət sahəsinə çevirir.

Arı məhsullarının istehsalı kənd əhalisi üçün əlavə gəlir mənbəyi yarada bilər. Eyni zamanda arıların tozlandırma fəaliyyəti ətrafdakı bağ və əkin sahələrinin məhsuldarlığına töhfə verir.

Arıçılıq təbiət, kənd təsərrüfatı və kənd həyatı arasında birbaşa əlaqə yaradan fəaliyyət sahəsidir. Onun davamlı inkişafı arı ailələrinin sağlamlığının, təbii bitki örtüyünün və digər tozlandırıcıların yaşayış mühitinin qorunması ilə sıx bağlıdır.