Armud

Armud şirin və şirəli meyvəsi üçün yetişdirilən meyvə ağaclarının məhsuludur. Ən çox tanınan növlərdən biri Pyrus communis, yəni adi Avropa armududur. FAO-nun məlumat bazasında Pyrus communis çoxillik, yarpağını tökən meyvə ağacı kimi göstərilir və onun meyvəsi qida məqsədilə istifadə olunur.

Armud sortdan asılı olaraq yaşıl, sarı, qırmızımtıl və ya qəhvəyi çalarlarda ola bilər. Meyvənin forması da dəyişir: bəzi armudlar aşağı hissədə geniş, yuxarı hissədə isə dar olur, digərləri daha yumru və ya uzunsov görünür. Dadı şirin, zəif turş və ya aromatik ola bilər.

Armud ağacı necə olur?

Armud ağacı çoxillik meyvə ağacıdır və uyğun şəraitdə uzun illər məhsul verə bilər. Yaz aylarında ağ və ya açıq rəngli çiçəklər açır, daha sonra bu çiçəklərin bir hissəsindən meyvələr inkişaf edir.

Ağacın ölçüsü sortdan və istifadə edilən calaqaltından asılı olaraq dəyişir. Müasir bağçılıqda ağacın hündürlüyünü və məhsuldarlığını idarə etmək üçün müxtəlif calaqaltılardan istifadə olunur.

FAO-nun Pyrus communis üzrə aqroekoloji məlumatlarında bu bitkinin yaxşı drenajlı torpaqlara üstünlük verdiyi və müxtəlif mülayim iqlim şəraitində yetişdirilə bildiyi göstərilir.

Armud hansı iqlimdə yetişir?

Armud əsasən mülayim iqlim meyvəsidir. Ağacların normal inkişafı üçün uyğun temperatur, günəş işığı və kifayət qədər su təminatı vacibdir.

FAO EcoCrop məlumatlarında Pyrus communis üçün optimal temperatur təxminən 20–35°C intervalında göstərilir, lakin bitki bundan daha aşağı temperatur şəraitində də yaşaya bilir. Torpağın yaxşı drenajlı olması xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki köklərin uzun müddət su içində qalması problemlər yarada bilər.

Armud ağacları qış dövründə vegetativ sakitlik mərhələsindən keçir. Bir çox sortun normal çiçəkləməsi üçün müəyyən müddət soyuq temperatur tələb olunur.

Armudun tərkibində nə var?

Armudun böyük hissəsini su təşkil edir. FAO-nun Yaxın Şərq üçün qida tərkibi cədvəllərində çiy Pyrus communis meyvəsinin təxminən 81,8%-nin su olduğu göstərilir. Eyni məlumat bazasında 100 qram çiy armud üçün təxminən 65 kilokalori enerji, 17,1 qram karbohidrat və 1,6 qram lif qeyd olunur.

Bu göstəricilər armudun sortuna, yetişmə dərəcəsinə və becərilmə şəraitinə görə müəyyən qədər dəyişə bilər. Buna görə konkret armud növünün qida tərkibi üçün vahid rəqəm tətbiq etmək düzgün deyil.

Armud əsasən karbohidratlardan, təbii şəkərlərdən, sudan, lifdən və müxtəlif mikroelementlərdən ibarətdir.

Armud necə yeyilir?

Armud ən çox təzə meyvə kimi istifadə olunur. Yetişmiş meyvənin qabığı yuyulduqdan sonra adətən qabığı ilə birlikdə yeyilə bilər.

Armuddan kompot, mürəbbə, cem, şirə, desert və müxtəlif şirniyyatlar da hazırlanır. Meyvə qurudularaq daha uzun müddət saxlanıla bilər.

Bəzi sortlar yığılan anda sərt ola bilər və saxlanma zamanı yumşalaraq yemək üçün daha uyğun vəziyyətə gəlir. Buna görə bütün armud sortlarının eyni yetişmə xüsusiyyətinə malik olduğunu düşünmək olmaz.

Armudun yetişdiyini necə müəyyən etmək olar?

Yetişmiş armudun əlamətləri sortdan asılıdır. Rəng dəyişməsi, meyvənin yumşalması və aromanın güclənməsi yetişmənin göstəricisi ola bilər.

Bəzi armud sortlarında meyvənin saplağa yaxın hissəsinə yüngül təzyiq etdikdə azacıq yumşaqlıq hiss olunur. Həddindən artıq yumşaq armud isə artıq çox yetişmiş ola bilər.

Armudların saxlanma xüsusiyyətləri də fərqlidir. Bəzi sortlar qısa müddətdə istifadə edilməli, digərləri isə uyğun temperatur və rütubətdə daha uzun müddət saxlanıla bilər.

Armud ağacına necə qulluq edilir?

Armud bağı salınarkən uyğun sort, torpaq və suvarma sistemi seçilməlidir. Ağacların kifayət qədər günəş işığı alması məhsulun yetişməsi üçün vacibdir.

Budama ağacın tacının formalaşdırılması, quru və xəstə budaqların çıxarılması və işığın ağacın daxilinə daha yaxşı daxil olması üçün aparılır. Həddindən artıq sıx tac həm məhsulun keyfiyyətinə, həm də ağacın sağlamlığına təsir göstərə bilər.

Suvarma xüsusilə gənc ağacların inkişafı və meyvənin böyüməsi dövründə vacibdir. Lakin torpaqda həddindən artıq suyun yığılması da arzuolunmazdır.

Armudun əsas növləri və sortları

Dünyada çoxsaylı armud sortları yetişdirilir. Onlar meyvənin ölçüsünə, rənginə, dadına, qabığının quruluşuna və yetişmə vaxtına görə fərqlənir.

Avropa mənşəli Pyrus communis sortları ilə yanaşı Asiya armudları da geniş yayılıb. Asiya armudlarının bir çoxu daha yumru forma və xırtıldayan tekstura ilə seçilir.

Bu səbəbdən “armud” adı bir-birindən görünüş və dad baxımından ciddi fərqlənən çoxsaylı sortları əhatə edir.

Armud necə saxlanmalıdır?

Tam yetişmiş armud otaq temperaturunda uzun müddət saxlanıldıqda tez yumşala bilər. İstifadə müddətini artırmaq üçün onu soyuducuda saxlamaq mümkündür.

Sərt və hələ tam yetişməmiş armud isə otaq temperaturunda saxlanaraq yetişdirilə bilər. Meyvə yumşaldıqdan sonra soyuducuya yerləşdirmək onun daha tez xarab olmasının qarşısını müəyyən müddət ala bilər.

Zədələnmiş və əzilmiş meyvələr sağlam armudlardan ayrılmalıdır, çünki onların xarab olması daha sürətli gedə bilər.

Armudun kənd təsərrüfatında rolu

Armud həm fərdi bağlarda, həm də kommersiya meyvəçilik təsərrüfatlarında yetişdirilir. Məhsul təzə satışla yanaşı emal sənayesində də istifadə olunur.

FAO-nun məlumat bazalarında Pyrus communis geniş miqyasda yetişdirilən meyvə bitkilərindən biri kimi təsnif edilir.

Bağçılıqda məhsuldarlıq yalnız ağacın sortundan deyil, tozlanma, suvarma, budama, torpaq şəraiti, xəstəliklərə nəzarət və məhsulun düzgün vaxtda yığılmasından da asılıdır. Buna görə keyfiyyətli armud istehsalı ağacın əkilməsindən başlayaraq məhsulun saxlanmasına qədər bütün mərhələlərin düzgün təşkilini tələb edir.