Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu

Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının elmi-tədqiqat müəssisələrindən biridir. İnstitut Azərbaycanın qədim və orta əsrlər tarixinin maddi-mədəniyyət nümunələri əsasında öyrənilməsi, arxeoloji abidələrin tədqiqi, antropoloji araşdırmaların aparılması və əldə edilən elmi nəticələrin sistemləşdirilməsi ilə məşğuldur. İnstitutun əsas fəaliyyət istiqamətləri arxeologiya, antropologiya, numizmatika, epiqrafika və arxeoloji irsin müxtəlif sahələrini əhatə edir. 2026-cı ildə institutun direktoru tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Fərhad Quliyevdir.

İnstitutun yaranma tarixi
Azərbaycanda arxeoloji və etnoqrafik tədqiqatların institusional inkişafında mühüm mərhələlərdən biri 1974-cü ildə Tarix İnstitutunun nəzdində Arxeologiya və Etnoqrafiya Sektorunun yaradılması olub. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 8 iyul 1993-cü il tarixli qərarı ilə həmin elmi istiqamətlər əsasında müstəqil Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu yaradılıb. Sonrakı illərdə institutun strukturu və elmi istiqamətləri genişləndirilib, antropoloji tədqiqatlar ayrıca əhəmiyyət qazanıb.

Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu adının formalaşması
İnstitut bir müddət Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutu adı ilə fəaliyyət göstərib. 2023-cü ildə etnoqrafiya istiqaməti üzrə struktur bölmələrinin A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun strukturuna keçirilməsi ilə bağlı dəyişikliklər aparılıb. AMEA-nın Ümumi yığıncağında institutun “Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu” adlandırılması məqsədəuyğun hesab edilib və 2024-cü ildən bu ad rəsmi şəkildə istifadə olunur.

Azərbaycan arxeologiyasının əsas tədqiqat mərkəzlərindən biri
İnstitutun arxeoloqları Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində Paleolit dövründən orta əsrlərə qədər geniş zaman intervalını əhatə edən abidələrdə tədqiqatlar aparırlar. Daş dövrü yaşayış məskənləri, Neolit və Eneolit yaşayış yerləri, Tunc və Dəmir dövrü abidələri, antik şəhərlər, orta əsr yaşayış məntəqələri, qəbir abidələri və digər arxeoloji obyektlər institutun araşdırma sahələrinə daxildir. Aparılan qazıntılar Azərbaycanın qədim yaşayış və mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi öyrənilməsinə elmi material verir.

İnstitutun elmi struktur bölmələri
Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun strukturunda Daş dövrü arxeologiyası, Son Neolit və Xalkolit dövrü, Tunc dövrü, Dəmir dövrü və orta əsrlər arxeologiyası üzrə şöbələr fəaliyyət göstərir. Bundan başqa, numizmatika və epiqrafika, arxeoloji texnologiyalar, arxeoloji abidələrdə informasiya texnologiyalarının tətbiqi, arxeoloji xidmət, Albanşünaslıq, elmi fond və ekspozisiya kimi istiqamətlər üzrə də tədqiqat bölmələri mövcuddur. Bu struktur arxeoloji irsin həm ənənəvi, həm də müasir texnologiyalar vasitəsilə öyrənilməsinə imkan verir.

Antropoloji tədqiqatların inkişafı
İnstitutda antropologiya istiqamətinin institusional inkişafı 2018-ci ildə Antropologiya Mərkəzinin yaradılması ilə yeni mərhələyə keçib. 2024-cü ildə aparılan struktur dəyişiklikləri nəticəsində həmin mərkəzin bazasında Antropologiya şöbəsi təşkil olunub. Şöbədə fiziki və sosial antropologiya istiqamətləri üzrə araşdırmalar aparılır. Antropoloji tədqiqatlar insanın bioloji xüsusiyyətlərini, tarixi inkişafını, cəmiyyət və mədəniyyətlə qarşılıqlı əlaqələrini öyrənməyə imkan verir.

Arxeoloji qazıntılar və çöl tədqiqatları
İnstitut hər il Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində arxeoloji çöl tədqiqatları təşkil edir. 2026-cı il arxeoloji və antropoloji çöl tədqiqat mövsümünün açılışı zamanı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda arxeologiya ilə yanaşı antropologiya, etnoqrafiya, toponimiya, memarlıq və digər elm sahələrinin birgə tədqiqatlarının genişləndirilməsi məsələsi də xüsusi qeyd olunub. Müasir arxeologiyada müxtəlif elm sahələrinin əməkdaşlığı tapıntıların daha ətraflı təhlilinə imkan yaradır.

Mədəni irsin qorunması və digər qurumlarla əməkdaşlıq
Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu yalnız qazıntılar aparmır, eyni zamanda tarixi abidələrin elmi tədqiqi və mədəni irsin qorunması üzrə müxtəlif dövlət və ictimai qurumlarla əməkdaşlıq edir. 2026-cı ildə “İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsi ilə İçərişəhər və “Qala” qoruğu ərazisində arxeoloji tədqiqatların aparılması üzrə əməkdaşlıq layihələri müzakirə olunub. İnstitut həmçinin elmi konfransların, simpoziumların və beynəlxalq tədqiqat layihələrinin təşkilində iştirak edir.

Arxeoloji irsin Azərbaycan tarixinin öyrənilməsində rolu
Arxeoloji tapıntılar yazılı mənbələrin olmadığı və ya məhdud olduğu tarixi dövrlərin araşdırılması üçün əsas məlumat mənbələrindən biridir. Yaşayış yerləri, əmək alətləri, keramika, silahlar, sikkələr, qəbir abidələri və digər maddi tapıntılar qədim insanların təsərrüfatını, sosial münasibətlərini, mədəniyyətini və gündəlik həyatını öyrənməyə imkan verir. Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun fəaliyyəti bu materialların elmi şəkildə aşkar edilməsi, sənədləşdirilməsi, təhlili və gələcək nəsillər üçün qorunmasına xidmət edir.