Arxitektura

Arxitektura insanların yaşaması, işləməsi, istirahət etməsi və müxtəlif fəaliyyətləri həyata keçirməsi üçün bina, tikili və məkanların layihələndirilməsi sənəti və elmi sahəsidir. Azərbaycan dilində bu anlayışın qarşılığı kimi memarlıq sözü də geniş istifadə olunur. Arxitektura yalnız binanın xarici görünüşünün yaradılması demək deyil. Buraya məkanın funksional təşkili, konstruktiv həllər, təhlükəsizlik, işıqlandırma, havalandırma, material seçimi, ətraf mühitlə əlaqə və insanların rahatlığı kimi məsələlər daxildir.

Yaxşı arxitekturada estetika ilə funksiya bir-birindən ayrılmır. Gözəl görünən bina eyni zamanda istifadə məqsədinə uyğun, təhlükəsiz və rahat olmalıdır. Yaşayış evinin planlaşdırılması ilə xəstəxana, məktəb, stadion və ya hava limanının layihələndirilməsi eyni prinsiplərlə məhdudlaşmır. Hər bir obyekt onun funksiyasına və istifadəçilərinə uyğun hazırlanır.

Arxitektura və memarlıq arasında fərq varmı?

Azərbaycan dilində “arxitektura” və “memarlıq” sözləri çox vaxt sinonim kimi işlədilir. “Memarlıq” Azərbaycan dilində daha ənənəvi qarşılıqdır, “arxitektura” isə beynəlxalq terminologiyadan gələn və gündəlik dildə geniş istifadə edilən formadır.

Hər iki söz bina və məkanların layihələndirilməsi, onların bədii və texniki xüsusiyyətlərinin formalaşdırılması ilə əlaqədardır. “Azərbaycan memarlığı”, “müasir arxitektura”, “memarlıq abidəsi” və “arxitektura layihəsi” kimi ifadələrin hamısına rast gəlmək mümkündür.

Peşənin sahibinə isə memar və ya arxitektor deyilir.

Arxitekturanın əsas məqsədi

Arxitekturanın əsas məqsədi müəyyən ehtiyaca cavab verən məkan yaratmaqdır. Yaşayış binası insanların gündəlik həyatı üçün rahat olmalı, məktəb təhsil prosesinə uyğun təşkil edilməli, xəstəxanada isə pasiyentlərin, tibbi personalın və ziyarətçilərin hərəkəti düzgün planlaşdırılmalıdır.

Memar layihə hazırlayarkən binanın ölçüsünü, mərtəbələrin sayını, otaqların yerləşməsini, giriş və çıxışları, pilləkənləri, fasadı və müxtəlif funksional zonaları müəyyənləşdirir. Eyni zamanda ərazinin xüsusiyyətləri, iqlim, günəş istiqaməti və ətrafdakı tikililər nəzərə alınır.

Beləliklə, arxitektura xarici görünüşdən başlayıb fasadda bitən fəaliyyət deyil. Binanın daxilində insanın necə hərəkət etməsi və həmin məkandan necə istifadə etməsi də memarlığın bir hissəsidir.

Arxitekturanın əsas növləri

Arxitektura obyektin funksiyasından asılı olaraq müxtəlif istiqamətlərə bölünür. Yaşayış memarlığına fərdi evlər, villalar və çoxmənzilli yaşayış kompleksləri daxildir. Burada yaşayış rahatlığı, məxfilik, təbii işıq və otaqların funksional əlaqəsi əsas məsələlərdəndir.

İctimai memarlıq məktəb, universitet, xəstəxana, muzey, teatr, kitabxana, idman kompleksi və inzibati binaları əhatə edir. Bu obyektlərdə böyük insan axınının idarə olunması və əlçatanlıq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Sənaye memarlığı zavod, istehsalat sahəsi, anbar və digər texnoloji obyektlərlə əlaqədardır. Burada istehsal prosesi, avadanlığın yerləşdirilməsi, logistika və təhlükəsizlik daha böyük rol oynayır.

Dini tikililər, nəqliyyat obyektləri, hotellər və ticarət mərkəzləri də özünəməxsus memarlıq tələblərinə malikdir.

Memar kimdir?

Memar bina və məkanların layihəsini hazırlayan mütəxəssisdir. O, sifarişçinin ehtiyaclarını və obyektin təyinatını öyrənərək layihənin konsepsiyasını formalaşdırır. Daha sonra planlar, fasadlar, kəsiklər və digər layihə materialları hazırlanır.

Memar təkbaşına bütün binanı layihələndirmir. Mürəkkəb layihələrdə konstruksiya mühəndisləri, elektrik və mexaniki sistem mütəxəssisləri, yanğın təhlükəsizliyi üzrə mütəxəssislər, landşaft memarları və digər peşə sahibləri ilə əməkdaşlıq edir.

Məsələn, memar pilləkənin layihədə harada yerləşəcəyini müəyyən edə bilər, lakin onun konstruktiv hesablamaları və müxtəlif texniki göstəriciləri müvafiq mühəndislərin iştirakı ilə hazırlanır.

Arxitektura layihəsi necə hazırlanır?

Arxitektura layihəsi adətən sifarişçinin tələblərinin və tikinti sahəsinin öyrənilməsi ilə başlayır. Torpağın ölçüsü, relyefi, giriş yolları, mövcud kommunikasiya xətləri və ətraf tikililər qiymətləndirilir.

Sonra ilkin konsepsiya hazırlanır. Binanın sahədə yerləşməsi, mərtəbələri, funksional zonaları və ümumi görünüşü müəyyənləşdirilir. Plan üzərində otaqların ölçüləri və bir-biri ilə əlaqəsi göstərilir.

Layihə inkişaf etdikcə fasadlar, kəsiklər, materiallar və daha detallı həllər hazırlanır. Memarlıq hissəsi konstruktiv və mühəndis sistemləri ilə koordinasiya edilir. Məqsəd müxtəlif layihə hissələrinin bir-birinə mane olmamasını təmin etməkdir.

Plan, fasad və kəsik nədir?

Memarlıq layihəsində plan binanın müəyyən səviyyədə üfüqi kəsilmiş şəkildə yuxarıdan görünüşünü göstərir. Burada otaqlar, divarlar, qapılar, pəncərələr, pilləkənlər və digər elementlərin yerləşməsi görünür.

Fasad binanın xaricdən görünüşünü göstərən layihə təsviridir. Fasad üzərində pəncərələrin, qapıların, balkonların, dekorativ elementlərin və üzlük materiallarının ümumi kompozisiyası müəyyən edilir.

Kəsik isə binanın şaquli istiqamətdə kəsilmiş təsviridir. Kəsik vasitəsilə mərtəbələrin hündürlüyü, pilləkənlər, döşəmələr, dam və müxtəlif səviyyələr arasındakı əlaqə daha aydın görünür.

Bu üç element memarlıq layihəsinin əsas qrafik vasitələrindəndir.

Arxitektura və konstruksiya

Memarlıq və konstruksiya bir-biri ilə sıx əlaqəlidir, lakin eyni sahə deyil. Memarlıq binanın funksional və məkan həllərini formalaşdırır, konstruktiv layihə isə binanın yükləri təhlükəsiz şəkildə daşımasını təmin edən sistemləri müəyyən edir.

Sütunlar, tirlər, döşəmələr, bünövrə və digər daşıyıcı elementlər konstruktiv sistemə daxildir. Memarın hazırladığı məkan həlli həmin sistemlə uyğunlaşdırılmalıdır.

Məsələn, geniş və sütunsuz zal yaradılması memarlıq baxımından arzuolunan ola bilər, lakin bunun həyata keçirilməsi uyğun konstruktiv həll tələb edir. Buna görə memar və konstruksiya mühəndisinin əməkdaşlığı layihənin ilk mərhələlərindən vacibdir.

Arxitekturada işıq və istiqamət

Təbii işıq memarlığın mühüm elementlərindən biridir. Pəncərələrin ölçüsü və istiqaməti otağın gün ərzində aldığı işığın miqdarına təsir edir. Bununla yanaşı, həddindən artıq günəş şüalanması yayda otaqların çox qızmasına səbəb ola bilər.

Memar binanın yerləşdiyi ərazinin iqlimini nəzərə alaraq pəncərələrin istiqamətini, kölgələndirici elementləri və fasad həllərini seçə bilər.

Azərbaycan kimi günəşli iqlimə malik ölkədə bu məsələ xüsusilə aktualdır. Düzgün layihələndirmə təbii işıqdan daha səmərəli istifadə etməyə və soyutmaya olan tələbatı müəyyən qədər azaltmağa imkan verir.

Arxitekturada material seçimi

Daş, kərpic, beton, polad, şüşə və ağac memarlıqda geniş istifadə olunan materiallardır. Hər materialın görünüşü ilə yanaşı fiziki və texniki xüsusiyyətləri də fərqlidir.

Material seçərkən davamlılıq, yanğın təhlükəsizliyi, rütubətə və hava şəraitinə müqavimət, istilik xüsusiyyətləri və texniki qulluq nəzərə alınmalıdır.

Məsələn, sahilyanı ərazilərdə yüksək rütubət və duzlu hava bəzi metal elementlərdə korroziyanı sürətləndirə bilər. Buna görə materialın yalnız ilkin görünüşü deyil, uzunmüddətli istismar şəraiti də qiymətləndirilməlidir.

Arxitektura və təhlükəsizlik

Bina insanların istifadəsinə verildiyi üçün təhlükəsizlik memarlığın əsas şərtlərindən biridir. Təxliyə yollarının düzgün təşkil edilməsi, pilləkənlərin təhlükəsizliyi, çıxışların yerləşməsi və müxtəlif istifadəçi qruplarının hərəkət imkanları layihələndirmə mərhələsində nəzərə alınmalıdır.

Yanğın zamanı insanların binanı təhlükəsiz tərk edə bilməsi xüsusilə vacibdir. Böyük ictimai binalarda insanların sayı və hərəkət istiqaməti layihəyə birbaşa təsir göstərir.

Təhlükəsizlik sonradan binaya əlavə edilən ayrıca detal kimi deyil, ilkin memarlıq konsepsiyasının tərkib hissəsi kimi nəzərdə tutulduqda daha effektiv olur.

Əlçatan arxitektura

Müasir arxitekturada müxtəlif fiziki imkanlara malik insanların binadan sərbəst istifadə etməsi nəzərə alınmalıdır. Pandus, lift, uyğun keçid eni və əlçatan sanitar qovşaqlar bunun nümunələridir.

Əlçatanlıq yalnız əlil arabasından istifadə edən şəxslər üçün nəzərdə tutulmur. Yaşlı insanlar, müvəqqəti hərəkət məhdudiyyəti olan şəxslər və uşaq arabası ilə hərəkət edən valideynlər də düzgün layihələndirilmiş əlçatan mühitdən faydalanırlar.

Bu yanaşma universal dizayn anlayışı ilə sıx əlaqəlidir və məkanın mümkün qədər geniş istifadəçi qrupu üçün rahat olmasını nəzərdə tutur.

Davamlı arxitektura

Davamlı arxitektura binanın tikintisi və istismarı zamanı enerji, su və digər resurslardan daha səmərəli istifadə edilməsinə yönəlir. Binanın istiqamətinin düzgün seçilməsi, istilik izolyasiyası, təbii işıqlandırma və enerjiyə qənaət edən mühəndis sistemləri bu yanaşmanın elementləridir.

Yağış suyunun müəyyən məqsədlər üçün toplanması, günəş enerjisindən istifadə və yaşıllığın layihəyə inteqrasiyası da davamlı memarlıq həllərinə daxil ola bilər.

Əsas məqsəd yalnız “yaşıl” görünən bina yaratmaq deyil. Tikilinin bütün həyat dövrü ərzində resurs istifadəsini və ətraf mühitə təsirini azaltmaq daha vacibdir.

Landşaft arxitekturası

Landşaft arxitekturası binalardan kənarda yerləşən açıq məkanların layihələndirilməsi ilə məşğul olur. Parklar, bağlar, meydanlar, həyətlər, piyada yolları və rekreasiya zonaları bu sahənin əsas obyektləridir.

Landşaft layihəsində yalnız ağac və gül seçimi aparılmır. İnsanların hərəkət istiqamətləri, kölgə, işıqlandırma, oturma yerləri, suvarma və yağış suyunun idarə olunması kimi məsələlər də nəzərə alınır.

Bina ilə onun ətraf mühiti birlikdə layihələndirildikdə daha bütöv memarlıq kompozisiyası yaranır.

Azərbaycan arxitekturası

Azərbaycan zəngin memarlıq irsinə malikdir. Ölkənin müxtəlif dövrlərinə aid qalalar, saraylar, məscidlər, karvansaralar, hamamlar və yaşayış tikililəri bu irsin mühüm hissəsidir.

Bakının İçərişəhər ərazisində yerləşən Qız qalası və Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi Azərbaycan memarlığının ən tanınmış nümunələrindəndir. İçərişəhər, Qız qalası və Şirvanşahlar Sarayı 2000-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilib.

Şəki Xan Sarayı da Azərbaycan memarlığının seçilən nümunəsidir. Sarayın dekorasiyasında şəbəkə, rəngli şüşə, divar rəsmləri və zəngin ornamentlər xüsusi yer tutur. Şəkinin tarixi mərkəzi Xan Sarayı ilə birlikdə 2019-cu ildə UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilib.

Bakının memarlığı

Bakının memarlığı müxtəlif tarixi dövrlərin bir arada görünməsi ilə fərqlənir. İçərişəhərdə orta əsr şəhər quruluşu qorunub saxlanıldığı halda, şəhərin mərkəzi hissələrində XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində neft sənayesinin inkişafı dövründə tikilmiş çoxsaylı binalar mövcuddur.

Sonrakı dövrdə sovet memarlığı şəhərin yaşayış rayonlarının formalaşmasına ciddi təsir göstərib. Müstəqillik dövründə isə Bakıda müasir memarlıq nümunələri meydana çıxıb.

Heydər Əliyev Mərkəzi və Alov qüllələri müasir Bakının ən tanınan tikililərindəndir. Beləliklə, şəhərin arxitekturasında orta əsrlərdən XXI əsrə qədər müxtəlif memarlıq mərhələlərini müşahidə etmək mümkündür.

Tarixi memarlıq abidələrinin qorunması

Tarixi bina yalnız köhnə tikili deyil. O, müəyyən dövrün tikinti texnologiyası, şəhər həyatı, incəsənəti və mədəniyyəti haqqında məlumat daşıyan maddi irs nümunəsi ola bilər.

Belə obyektlərin bərpasında əsas məqsəd binanı sadəcə yeni görünüşə gətirmək deyil. Tarixi materialların, memarlıq elementlərinin və ilkin xarakterin mümkün qədər qorunması vacibdir.

Uyğunsuz müdaxilə tarixi tikilinin orijinal xüsusiyyətlərini itirməsinə səbəb ola bilər. Buna görə memarlıq abidələrinin konservasiya və bərpası xüsusi bilik və peşəkar yanaşma tələb edir.

Müasir arxitekturada texnologiya

Müasir memarlar layihələrin hazırlanmasında rəqəmsal proqramlardan geniş istifadə edirlər. İkiölçülü çertyojlarla yanaşı üçölçülü modellər binanın layihələndirilməmişdən əvvəl virtual şəkildə qiymətləndirilməsinə imkan verir.

BIM texnologiyası memarlıq, konstruksiya və mühəndis sistemləri haqqında məlumatların vahid rəqəmsal modeldə əlaqələndirilməsinə imkan yaradır. Bu yanaşma müxtəlif layihə hissələri arasında mümkün uyğunsuzluqları tikinti başlamazdan əvvəl müəyyən etməyə kömək edə bilər.

Vizualizasiya və virtual reallıq texnologiyaları isə sifarişçiyə gələcək məkanı daha aydın təsəvvür etmək imkanı verir.

Arxitekturanın insan həyatına təsiri

İnsanlar həyatlarının böyük hissəsini binalarda və onların ətrafındakı məkanlarda keçirirlər. Buna görə otağın ölçüsü, təbii işıq, havalandırma, səs-küy, temperatur və məkanın təşkili gündəlik rahatlığa birbaşa təsir edir.

Yaxşı layihələndirilmiş yaşayış məkanı insanın gündəlik hərəkətlərini asanlaşdırır. Düzgün planlaşdırılmış ictimai bina isə insanların girişdən lazım olan sahəyə rahat çatmasına imkan verir.

Arxitekturanın əsas dəyəri məhz burada ortaya çıxır: memarlıq bina formasını yaratmaqla yanaşı, insanların həmin binada necə yaşayacağını və hərəkət edəcəyini də formalaşdırır.