Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT)

Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT) Avropa, Şimali Amerika və Asiyadan 57 iştirakçı dövləti birləşdirən regional təhlükəsizlik təşkilatıdır. İngilis dilində Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) adlanan təşkilat təhlükəsizliyə geniş yanaşma tətbiq edir. Onun fəaliyyətinə siyasi-hərbi təhlükəsizlik, münaqişələrin qarşısının alınması, insan hüquqları, demokratik institutlar, seçkilərin müşahidəsi, iqtisadi və ekoloji təhlükəsizlik kimi istiqamətlər daxildir.

ATƏT nədir?

ATƏT dialoq, diplomatiya və praktiki əməkdaşlıq vasitəsilə təhlükəsizliyin və sabitliyin möhkəmləndirilməsinə çalışan beynəlxalq platformadır.

Təşkilatın fəaliyyət coğrafiyası Vankuverdən Vladivostoka qədər geniş ərazini əhatə edir. 57 iştirakçı dövlət arasında ABŞ, Kanada, Avropa ölkələri, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya dövlətləri də yer alır.

ATƏT özünü dünyanın ən böyük regional təhlükəsizlik təşkilatı kimi xarakterizə edir.

ATƏT-in yaranması

ATƏT-in tarixi Soyuq müharibə dövründə Şərq və Qərb arasında dialoqun qurulması məqsədilə yaradılmış Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Müşavirəsinə – ATƏM-ə (CSCE) gedib çıxır.

Bu prosesin əsas mərhələlərindən biri 1 avqust 1975-ci ildə 35 iştirakçı dövlət tərəfindən Helsinki Yekun Aktının qəbul edilməsi oldu. Sənəd dövlətlərarası münasibətlərin əsas prinsiplərini və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.

Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra ATƏM-in institusional strukturu genişləndirildi. 1994-cü ildə Budapeşt Sammitində ATƏM-in adının 1 yanvar 1995-ci ildən Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı – ATƏT olaraq dəyişdirilməsi qərara alındı.

Helsinki Yekun Aktı

1975-ci il Helsinki Yekun Aktı ATƏT-in formalaşmasının əsasını təşkil edən sənəddir.

Sənəddə dövlətlərin suveren bərabərliyi, güc tətbiq etməmək, sərhədlərin toxunulmazlığı, dövlətlərin ərazi bütövlüyü, mübahisələrin dinc yolla həlli, daxili işlərə qarışmamaq, insan hüquq və əsas azadlıqlarına hörmət və digər fundamental prinsiplər öz əksini tapıb.

Helsinki prosesi təhlükəsizliyi yalnız hərbi məsələlərlə məhdudlaşdırmayaraq siyasi, iqtisadi və humanitar amillərlə əlaqələndirdi.

ATƏT-in üç təhlükəsizlik ölçüsü

ATƏT təhlükəsizliyə kompleks yanaşmasını üç əsas ölçü üzərində qurur.

Siyasi-hərbi ölçüyə silahlara nəzarət, etimad və təhlükəsizlik quruculuğu tədbirləri, münaqişələrin qarşısının alınması, təhlükəsizlik sektorunun idarə olunması və digər məsələlər daxildir.

İqtisadi və ekoloji ölçü iqtisadi əməkdaşlıq, ətraf mühit problemləri və onların təhlükəsizliyə təsiri kimi məsələləri əhatə edir.

İnsan ölçüsündə isə insan hüquqları, fundamental azadlıqlar, demokratik institutlar, qanunun aliliyi, seçkilər və tolerantlıq kimi istiqamətlər mühüm yer tutur.

ATƏT bu üç ölçünü bir-birini tamamlayan və eyni dərəcədə əhəmiyyətli sahələr kimi qəbul edir.

ATƏT-in əsas fəaliyyət istiqamətləri

Təşkilatın fəaliyyəti geniş təhlükəsizlik gündəliyini əhatə edir. Münaqişələrin erkən xəbərdarlığı və qarşısının alınması, böhranların idarə edilməsi və münaqişədən sonrakı bərpa ATƏT-in fəaliyyət istiqamətləri arasındadır.

Bundan əlavə, təşkilat silahlara nəzarət, sərhəd təhlükəsizliyi, terrorizm və insan alveri ilə mübarizə, kibertəhlükəsizlik, media azadlığı, milli azlıqların hüquqları, demokratik idarəçilik və seçkilərin müşahidəsi sahələrində fəaliyyət göstərir.

Bu istiqamətlər ATƏT-in təhlükəsizliyi yalnız hərbi təhdidlərin olmaması kimi deyil, daha geniş siyasi və ictimai sabitlik məsələsi kimi qiymətləndirdiyini göstərir.

ATƏT-in əsas qərarverici orqanları

ATƏT-in qərarvermə sistemində sammitlər, Nazirlər Şurası, Daimi Şura və Təhlükəsizlik üzrə Əməkdaşlıq Forumu əsas yer tutur.

Sammitlər iştirakçı dövlətlərin dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində keçirilir və təşkilatın ən yüksək səviyyəli qərarvermə formatıdır.

Nazirlər Şurasında iştirakçı dövlətlərin xarici işlər nazirləri təmsil olunur.

Vyanada fəaliyyət göstərən Daimi Şura ATƏT-in gündəlik siyasi məsləhətləşmələri və cari fəaliyyəti üçün əsas platformadır.

Təhlükəsizlik üzrə Əməkdaşlıq Forumu isə əsasən təhlükəsizliyin siyasi-hərbi ölçüsü ilə bağlı məsələlər üzərində işləyir.

ATƏT-in Katibliyi

ATƏT Katibliyi Vyanada yerləşir və təşkilatın fəaliyyətinin inzibati və əməliyyat baxımından dəstəklənməsini təmin edir.

Katibliyin strukturunda münaqişələrin qarşısının alınması, transmilli təhdidlər, iqtisadi və ekoloji fəaliyyət və digər sahələr üzrə bölmələr mövcuddur.

ATƏT-in Baş katibi təşkilatın inzibati rəhbərliyində və fəaliyyətinin koordinasiyasında mühüm rol oynayır.

ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri

ATƏT-ə sədrliyi iştirakçı dövlətlər növbəli şəkildə bir təqvim ili müddətində həyata keçirirlər. Sədr ölkənin xarici işlər naziri ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri funksiyasını yerinə yetirir.

2026-cı ildə ATƏT-ə İsveçrə sədrlik edir. İsveçrənin xarici işlər naziri İnyatsio Kassis (Ignazio Cassis) ATƏT-in 2026-cı il üzrə fəaliyyətdə olan sədridir.

İsveçrənin 2026-cı il sədrliyinin prioritetlərinə Helsinki prinsipləri əsasında davamlı sülh, çoxtərəfli diplomatiya, texnologiyaların təhlükəsiz gələcək baxımından qiymətləndirilməsi, demokratiya və insan hüquqları, eləcə də ATƏT-in fəaliyyət qabiliyyətinin gücləndirilməsi daxildir.

ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Hüquqları Bürosu

ATƏT-in ən tanınmış institutlarından biri Demokratik Təsisatlar və İnsan Hüquqları Bürosudur – ODIHR.

Varşavada yerləşən ODIHR demokratik seçkilər, insan hüquqları, qanunun aliliyi, tolerantlıq və ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə kimi sahələrdə fəaliyyət göstərir.

Seçkilərin müşahidəsi ODIHR-in geniş tanınan fəaliyyət istiqamətlərindən biridir. Büro müxtəlif iştirakçı dövlətlərdə seçki proseslərini müşahidə etmək üçün missiyalar təşkil edir və nəticələr əsasında hesabat və tövsiyələr hazırlayır.

Milli Azlıqlar üzrə Ali Komissar

ATƏT-in Milli Azlıqlar üzrə Ali Komissarı etnik gərginliklərin münaqişəyə çevrilməsi riskinin qarşısının erkən mərhələdə alınmasına yönəlmiş fəaliyyət həyata keçirir.

Bu institut milli azlıqlarla bağlı problemlərin təhlükəsizliyə təsir göstərə biləcəyi hallarda erkən xəbərdarlıq və preventiv diplomatiya mexanizmi kimi fəaliyyət göstərir.

Media Azadlığı üzrə Nümayəndə

ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsi iştirakçı dövlətlərdə media azadlığı ilə bağlı vəziyyəti izləyən xüsusi institutdur.

Nümayəndə media azadlığına ciddi təhlükə yaradan hallara diqqət çəkə və iştirakçı dövlətlərlə müvafiq məsələlər üzrə dialoq apara bilər.

Media azadlığı ATƏT-in insan ölçüsü çərçivəsində təhlükəsizlik və demokratik cəmiyyətlə əlaqəli məsələlərdən biri kimi nəzərdən keçirilir.

Azərbaycan və ATƏT

Azərbaycan 1992-ci ildən ATƏT-in iştirakçı dövlətidir. Ölkə müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ATƏM-ə qoşulub və təşkilatın siyasi və təhlükəsizlik platformalarında iştirak etməyə başlayıb.

1999–2013-cü illərdə Azərbaycanda ATƏT-in Bakı Ofisi fəaliyyət göstərib. 2014–2015-ci illərdə isə onun yerində ATƏT-in Bakı Layihə Əlaqələndiricisi fəaliyyət göstərib.

Hazırda Azərbaycan ATƏT-də və ATƏT Parlament Assambleyasında müvafiq nümayəndə heyətləri vasitəsilə təmsil olunur.

ATƏT-in Minsk prosesi və onun bağlanması

ATƏT-in Azərbaycanla əlaqəli fəaliyyətində uzun illər Minsk prosesi xüsusi yer tutub. Proses 1992-ci ildə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli ilə bağlı yaradılmışdı.

Lakin Azərbaycan və Ermənistanın birgə müraciətindən sonra ATƏT-in 57 iştirakçı dövlətinin konsensus qərarı ilə 1 sentyabr 2025-ci ildə Minsk prosesinin və onunla əlaqəli strukturların bağlanması qərara alındı.

ATƏT bütün zəruri inzibati prosedurları 30 noyabr 2025-ci ildə tamamladı. Bununla Minsk prosesi, ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədrinin münaqişə üzrə şəxsi nümayəndəsi institutu və Yüksək Səviyyəli Planlaşdırma Qrupu rəsmi olaraq fəaliyyətini başa vurdu.

Buna görə Minsk qrupunu və ya Minsk prosesini hazırda fəaliyyət göstərən ATƏT strukturu kimi təqdim etmək düzgün deyil.

ATƏT və beynəlxalq təhlükəsizlik

ATƏT-in fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri təhlükəsizliyə kompleks yanaşmasıdır. Təşkilat hərbi təhlükəsizliyi insan hüquqları, iqtisadi sabitlik, ekoloji problemlər və demokratik institutlarla əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirir.

ATƏT-in 57 iştirakçı dövləti arasında qərarların böyük hissəsinin konsensus əsasında qəbul edilməsi təşkilat daxilində dialoqa xüsusi əhəmiyyət verir.

Təşkilatın siyasi öhdəlikləri klassik beynəlxalq müqavilələrdəki hüquqi öhdəliklərlə eyni xarakter daşımır. ATƏT-in özünün izahına görə, iştirakçı dövlətlərin təşkilat çərçivəsində qəbul etdiyi qərarlar əsasən siyasi xarakter daşıyır.

Bu xüsusiyyətlərinə görə ATƏT Avropa, Şimali Amerika və Asiyanı birləşdirən geniş təhlükəsizlik dialoqu platforması olaraq fəaliyyət göstərir.