Avtomat

Avtomat Azərbaycan dilində bir neçə mənada işlənən sözdür. Texniki mənada insanın daimi müdaxiləsi olmadan müəyyən əməliyyatları avtomatik yerinə yetirən mexanizm və ya qurğunu ifadə edə bilər. Silah terminologiyasında isə “avtomat” avtomatik atəş imkanına malik atıcı silah növünün ənənəvi adıdır. Azərbaycan dilində bu məna xüsusilə Kalaşnikov sistemli avtomatlarla əlaqədar geniş yayılıb. “Avtomat” və “avtomatik” anlayışlarının konkret mənası istifadə olunduğu sahəyə görə müəyyən edilir.

Avtomat nədir?

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində “avtomat” sözünün bir neçə mənası göstərilir. Söz avtomatik işləyən mexanizm və maşın haqqında işlədilə bildiyi kimi, avtomatik atəş açmaq imkanına malik tüfəng tipli silahı da ifadə edir.

Buna görə “avtomat” sözü kontekstdən kənarda yalnız silah mənasına gəlmir. Satış avtomatı, avtomat dəzgah və müxtəlif avtomatlaşdırılmış qurğular da bu anlayışın texniki istifadəsinə nümunədir.

Hərbi və tarixi mətnlərdə isə “avtomat” dedikdə adətən fərdi atıcı silah nəzərdə tutulur.

Avtomat silah nədir?

Avtomatik silah atəş prosesinin müəyyən mərhələlərini mexanizmin özü həyata keçirə bilən odlu silah kateqoriyasıdır.

Azərbaycan hüquqi mənbələrində “avtomatik” termini silahdan növbə ilə atəş açılması imkanını ifadə etmək üçün istifadə olunur. “Yarımavtomatik” silahda isə hər atəş üçün tətiyin ayrıca sıxılması tələb olunur.

Bu fərq avtomatik və yarımavtomatik silahların təsnifatında əsas anlayışlardan biridir.

Avtomatların konkret konstruksiyası modelə və istehsal dövrünə görə fərqlənir.

Avtomat və yarımavtomatik silah

Avtomatik və yarımavtomatik silah terminləri bəzən gündəlik danışıqda qarışdırılır, lakin texniki baxımdan fərqli anlayışlardır.

Avtomatik silah uyğun rejimdə atəş idarəetmə elementinin aktiv saxlanılması zamanı ardıcıl atəş aça bilir.

Yarımavtomatik silahda isə mexanizm növbəti atəş üçün silahı hazır vəziyyətə gətirsə də, hər atəş üçün ayrıca hərəkət tələb olunur.

Bu terminoloji fərq silahların hüquqi və texniki təsnifatında da əhəmiyyətlidir.

Avtomatın əsas hissələri

Avtomatlar modeldən asılı olaraq fərqli konstruksiyaya malik olsa da, ümumi şəkildə bir sıra əsas funksional hissələrdən ibarət olur.

Lülə, gövdə, nişangah elementləri, qundaq və patronların yerləşdirildiyi daraq xarici görünüşdə seçilən əsas hissələr sırasındadır. Silahın daxilində isə atəş və avtomatik işləmə prosesini təmin edən mexanizmlər yerləşir.

Bu hissələrin forması və yerləşməsi konkret avtomat modelinə görə dəyişə bilər.

Kalaşnikov avtomatı

“Avtomat” anlayışının ən tanınmış nümunələrindən biri Kalaşnikov sistemli silahlardır.

AK abreviaturası rus dilində “Avtomat Kalaşnikova” adından yaranıb. Sistem sovet konstruktoru Mixail Kalaşnikovun adı ilə bağlıdır və XX əsrin ikinci yarısından etibarən dünyanın müxtəlif ölkələrində geniş yayılıb.

Kalaşnikov ailəsi yalnız bir modeldən ibarət deyil. Müxtəlif dövrlərdə AK və AK-74 ailələri daxil olmaqla fərqli modellər və modifikasiyalar hazırlanıb.

Buna görə gündəlik danışıqda bütün Kalaşnikov tipli silahların “AK-47” adlandırılması texniki baxımdan həmişə düzgün olmur.

Avtomat və pulemyot

Avtomatla pulemyot hər ikisi avtomatik atəş imkanına malik ola bilsə də, eyni silah kateqoriyası deyil.

Pulemyotlar ayrıca atıcı silah sinfini təşkil edir və onların konstruksiyası, ölçüləri və hərbi təyinatı avtomatlardan fərqlənə bilər.

Azərbaycan dilində də “avtomat”, “pulemyot”, “tapança” və “tüfəng” ayrı-ayrı silah adları kimi işlədilir.

Tarixi fotoşəkil və muzey eksponatlarının təsvirində silahın konkret növü məlum deyilsə, onu avtomatik olaraq “avtomat” adlandırmaq əvəzinə daha ümumi “odlu silah” və ya “atıcı silah” ifadəsi daha dəqiq ola bilər.

Avtomat və tüfəng anlayışı

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində avtomat avtomatik işləyən tüfəng mənasında da izah olunur. Müasir silah terminologiyasında isə müxtəlif tüfəng və avtomat kateqoriyalarının daha konkret texniki təsnifatları mövcuddur.

Bu təsnifatlar silahın konstruksiyası, istifadə etdiyi sursat və atəş mexanizmi kimi xüsusiyyətlərə əsaslana bilər.

Gündəlik Azərbaycan dilində “avtomat” sözü isə daha çox AK tipli və ona bənzər fərdi avtomatik atıcı silahların ümumi adı kimi tanınır.

Avtomatların tarixi inkişafı

Avtomatik atıcı silahların inkişafı XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində silah texnologiyasındakı dəyişikliklərlə sıx bağlıdır.

XX əsrin birinci yarısında müxtəlif ölkələrdə avtomatik və yarımavtomatik fərdi silah sistemləri yaradıldı. İkinci Dünya müharibəsi dövründə və müharibədən sonrakı illərdə fərdi avtomatik silahların hərbi əhəmiyyəti daha da artdı.

Müharibədən sonrakı dövrün ən tanınmış nümunələrindən biri Kalaşnikov avtomatı oldu. Sonrakı onilliklərdə müxtəlif ölkələr öz avtomatik fərdi silah sistemlərini inkişaf etdirdilər.

Bu gün tarixi avtomatlar həm hərbi tarix kolleksiyalarında, həm də muzey ekspozisiyalarında nümayiş etdirilir.

Avtomat muzey eksponatı kimi

Tarixi silahlar müəyyən dövrün hərbi texnologiyasını və sənaye imkanlarını öyrənmək üçün maddi mənbə rolunu oynayır.

Muzeylərdə nümayiş etdirilən avtomatların təsvirində model, istehsal ölkəsi, istehsal dövrü və tarixi kontekst kimi məlumatlar əhəmiyyət daşıyır.

Silahın dəqiq modeli məlum olmadıqda yalnız xarici görünüş əsasında konkret model göstərmək səhv identifikasiyaya səbəb ola bilər. Belə hallarda “avtomat”, “avtomatik atıcı silah” və ya daha ümumi “atıcı silah” kimi ifadələrdən istifadə etmək mümkündür.

“Avtomat” sözünün digər mənaları

“Avtomat” sözü silahdan başqa texnika və məişətdə də istifadə olunur. İnsan müdaxiləsi olmadan əvvəlcədən müəyyən edilmiş əməliyyatları yerinə yetirən qurğular avtomat adlandırıla bilər.

Satış avtomatı bunun ən tanınmış nümunələrindəndir. Müəyyən sənaye avadanlıqları, istehsal dəzgahları və idarəetmə mexanizmləri haqqında da “avtomat” ifadəsi işlədilə bilər.

Elektrik sahəsində gündəlik danışıqda avtomatik açara da qısaca “avtomat” deyilir.