Avtomobil

Avtomobil insanların və yüklərin yollarda daşınması üçün istifadə olunan, mühərrik və ya elektrik ötürücü sistemi ilə hərəkət edən nəqliyyat vasitəsidir. Müasir avtomobillər gündəlik şəxsi nəqliyyatdan kommersiya daşımalarına, taksi xidmətindən xüsusi təyinatlı işlərə qədər çox geniş sahədə istifadə olunur. Avtomobilin əsas üstünlüyü insanlara fərdi və çevik hərəkət imkanı verməsidir.

“Avtomobil” sözü gündəlik danışıqda əsasən minik maşını mənasında işlədilir, lakin texniki baxımdan yük avtomobilləri, avtobuslar və müxtəlif xüsusi təyinatlı motorlu nəqliyyat vasitələri də avtomobil kateqoriyasına aid edilə bilər. Nəqliyyat vasitəsinin konkret hüquqi təsnifatı ölkənin yol hərəkəti qanunvericiliyindən asılıdır.

Avtomobil necə işləyir?

Avtomobilin hərəkət etməsi üçün enerji mənbəyi, ötürücü sistem, təkərlər, sükan, əyləc və idarəetmə sistemləri birlikdə işləyir. Benzin və dizel avtomobillərində yanacaq mühərrikdə yanaraq mexaniki enerji yaradır. Elektrik avtomobilində isə batareyada saxlanan elektrik enerjisi elektromotor vasitəsilə təkərlərə ötürülür.

Sürücü qaz pedalına basdıqda idarəetmə sistemi mühərrik və ya elektromotordan tələb olunan gücü tənzimləyir. Əyləc sistemi avtomobilin sürətini azaldır və onu dayandırır, sükan sistemi isə hərəkət istiqamətini dəyişməyə imkan verir.

Müasir avtomobillərdə bu proseslərin böyük hissəsi elektron idarəetmə blokları və müxtəlif sensorlar vasitəsilə dəqiq şəkildə nəzarətdə saxlanılır.

Avtomobilin əsas hissələri

Avtomobil çoxsaylı mexaniki və elektron hissələrdən ibarətdir. Əsas hissələrə mühərrik və ya elektromotor, transmissiya, şassi, asqı sistemi, sükan, əyləclər, təkərlər, kuzov və elektrik sistemi daxildir.

Daxili yanma mühərrikli avtomobildə yanacaq sistemi və egzoz sistemi də mühüm rol oynayır. Elektrik avtomobilində isə yüksək gərginlikli batareya, inverter və şarj sistemi əsas komponentlərdəndir.

Bütün bu hissələr vahid sistem kimi işlədiyi üçün bir hissədə yaranan nasazlıq digər sistemlərin fəaliyyətinə də təsir edə bilər.

Mühərrik nədir?

Mühərrik avtomobilin hərəkəti üçün lazım olan enerjini mexaniki hərəkətə çevirən əsas qurğudur. Benzin və dizel mühərriklərində yanacaq silindrlərdə yanır və yaranan təzyiq porşenləri hərəkət etdirir.

Bu hərəkət krank mili vasitəsilə fırlanma hərəkətinə çevrilir və transmissiya üzərindən təkərlərə ötürülür.

Mühərrikin gücü, fırlanma anı, iş həcmi və yanacaq sərfiyyatı avtomobilin dinamik xüsusiyyətlərinə təsir edən əsas göstəricilər sırasındadır.

Benzin avtomobili

Benzin mühərrikli avtomobillər dünyada ən geniş yayılmış nəqliyyat vasitələrindən biridir. Bu mühərriklərdə benzin hava ilə qarışdırılır və şam vasitəsilə alışdırılır.

Benzin mühərrikləri adətən daha sakit işləmə və yüksək dövrlərdə çevik reaksiya ilə xarakterizə olunur. Bununla belə, yanacaq sərfiyyatı və emissiya göstəriciləri avtomobilin modelinə, mühərrikin texnologiyasına və sürüş şəraitinə görə ciddi şəkildə dəyişə bilər.

Müasir benzin avtomobillərində turbo, birbaşa püskürtmə və digər səmərəlilik texnologiyalarından istifadə olunur.

Dizel avtomobili

Dizel mühərrikində yanacaq yüksək sıxılma nəticəsində yaranan temperatur hesabına alışır. Buna görə benzin mühərrikindəki kimi alışdırma şamından istifadə edilmir.

Dizel mühərrikləri aşağı dövrlərdə yüksək fırlanma anı ilə seçilə bilər və uzun məsafəli sürüşdə səmərəli ola bilirlər.

Müasir dizel avtomobillərində emissiyaları azaltmaq üçün DPF, EGR və SCR kimi sistemlərdən istifadə olunur. Bu sistemlərin düzgün işləməsi üçün uyğun texniki qulluq tələb olunur.

Elektrik avtomobili

Elektrik avtomobili daxili yanma mühərriki əvəzinə bir və ya bir neçə elektromotorla hərəkət edir. Enerji əsasən yüksək tutumlu batareyada saxlanılır və şarj cihazı vasitəsilə doldurulur.

Elektrik motorunun əsas üstünlüklərindən biri fırlanma anını demək olar ki, dərhal verə bilməsidir. Buna görə bir çox elektrik avtomobili sürətli akselerasiya ilə seçilir.

Elektrik avtomobili hərəkət zamanı egzoz borusundan emissiya yaratmır. Bununla yanaşı, ümumi ekoloji təsir elektrik enerjisinin necə istehsal olunmasından və batareyanın həyat dövründən də asılıdır.

Hibrid avtomobil

Hibrid avtomobil daxili yanma mühərriki ilə elektrik motorunu bir sistemdə birləşdirir. Bu yanaşma yanacaq sərfiyyatını azaltmağa və aşağı sürətli şəhər hərəkətində elektrik enerjisindən daha çox istifadə etməyə imkan verə bilər.

Hibrid avtomobillər adi hibrid və şarj olunan plug-in hybrid növlərinə bölünə bilər. Plug-in hybrid avtomobilin batareyası xarici elektrik mənbəyindən də doldurula bilir.

Hibrid sistemin iş prinsipi modeldən modelə fərqlənir.

Transmissiya nədir?

Transmissiya mühərrik və ya elektromotordan gələn gücü təkərlərə ötürən sistemdir. Mexaniki, avtomatik, CVT və iki muftalı transmissiya kimi müxtəlif növlər mövcuddur.

Mexaniki transmissiyada sürücü ötürmələri özü dəyişir. Avtomatik sistemdə isə ötürmə nisbətləri idarəetmə bloku və mexaniki-hidravlik sistemlər vasitəsilə avtomatik seçilir.

Elektrik avtomobillərinin böyük hissəsində klassik çoxpilləli transmissiyaya ehtiyac olmur və daha sadə birpilləli reduktor istifadə edilir.

Ön, arxa və tam ötürücü

Ön ötürücülü avtomobildə mühərrik gücü əsasən ön təkərlərə verilir. Bu quruluş kompakt avtomobillərdə geniş istifadə olunur.

Arxa ötürücülü avtomobildə isə güc arxa təkərlərə ötürülür. Bu sistem bəzi idman və premium avtomobillərdə daha çox rast gəlinir.

Tam ötürücülü sistemdə güc dörd təkərə paylana bilər. Bu, sürüşkən səthdə dartmanı yaxşılaşdıra bilər, lakin dörd təkər ötürücü sistem yol şəraitindən asılı olmayaraq təhlükəsizliyin zəmanəti deyil.

Əyləc sistemi

Əyləc sistemi avtomobilin sürətini azaltmaq və onu dayandırmaq üçün istifadə olunur. Müasir avtomobillərdə əsasən disk və ya baraban əyləclərindən istifadə edilir.

ABS — anti-lock braking system — sərt əyləcləmə zamanı təkərlərin tam kilidlənməsinin qarşısını almağa kömək edir. Bu, sürücüyə müəyyən hallarda sükan idarəetməsini qorumağa imkan verir.

Elektrik avtomobillərində regenerativ əyləcləmə də istifadə olunur. Bu zaman elektromotor generator rejimində işləyərək avtomobilin kinetik enerjisinin bir hissəsini batareyaya qaytarır.

Asqı sistemi

Asqı sistemi təkərlərlə kuzov arasında əlaqə yaradır və yolun nahamarlığının avtomobilə ötürülməsini azaltmağa kömək edir. Amortizator, yay və müxtəlif qollar bu sistemin əsas hissələrindəndir.

Yaxşı asqı yalnız rahatlıq üçün deyil, təkərlərin yolla təmasının qorunması və idarəetmə üçün də vacibdir.

İdman avtomobillərində daha sərt, komfort yönümlü avtomobillərdə isə daha yumşaq sazlama istifadə oluna bilər.

Sükan sistemi

Sükan sistemi sürücünün avtomobilin istiqamətini dəyişməsinə imkan verir. Müasir avtomobillərdə elektrik və ya hidravlik sükan gücləndiricisindən istifadə olunur.

Elektrik sükan sistemi enerji sərfiyyatı və elektron sürücü yardım sistemləri ilə inteqrasiya baxımından geniş yayılıb.

Sükanın həddindən artıq boşluğu, vibrasiya və ya qeyri-normal səs texniki nasazlığın əlaməti ola bilər.

Avtomobil təkərləri

Təkər avtomobilin yolla birbaşa təmas edən əsas hissəsidir. Dartma, əyləcləmə, dönmə və komfort birbaşa təkərin vəziyyətindən asılıdır.

Təkərin ölçüsü, yük və sürət indeksi avtomobil istehsalçısının tələblərinə uyğun seçilməlidir. Təkər təzyiqinin çox aşağı və ya yüksək olması idarəetməyə, aşınmaya və enerji sərfiyyatına təsir edə bilər.

Protektorun həddindən artıq aşınması və yan divarda zədə təhlükə yarada bilər.

Avtomobil kuzovu

Kuzov avtomobilin əsas xarici və daşıyıcı quruluşunu formalaşdırır. Sedan, hetçbek, universal, kupe, kabriolet, SUV və pikap kimi müxtəlif kuzov tipləri mövcuddur.

Müasir avtomobillərin böyük hissəsində monokok konstruksiya istifadə olunur, yəni kuzov özü əsas daşıyıcı strukturun bir hissəsidir.

Qəza zamanı kuzovun deformasiya zonaları enerjinin bir hissəsini udmaq üçün xüsusi şəkildə layihələndirilə bilər.

Sedan nədir?

Sedan adətən ayrıca mühərrik bölməsi, sərnişin salonu və baqaj bölməsi olan minik avtomobilidir. Klassik üçhəcmli kuzov quruluşu ilə tanınır.

Sedanlar komfort, aerodinamika və baqaj rahatlığı arasında balans yaratdığı üçün uzun müddət ən populyar avtomobil növlərindən biri olub.

Müasir bazarda SUV və crossover modellərinin payı artsa da, sedanlar hələ də geniş istifadə olunur.

SUV və crossover

SUV — Sport Utility Vehicle — yüksək kuzov, geniş salon və bəzi modellərdə tam ötürücü sistemlə xarakterizə olunur.

Crossover isə minik avtomobili platforması ilə SUV tipli kuzov xüsusiyyətlərini birləşdirir. Buna görə crossoverlər çox vaxt klassik çərçivəli yolsuzluq avtomobillərindən daha yüngül və şəhər istifadəsinə uyğun olur.

Hər SUV və crossover ciddi yolsuzluq üçün nəzərdə tutulmur. Konkret modelin imkanlarını istehsalçı göstəricilərinə əsasən qiymətləndirmək lazımdır.

Avtomobildə təhlükəsizlik kəməri

Təhlükəsizlik kəməri avtomobil qəzasında xəsarət riskini azaltmağa kömək edən əsas passiv təhlükəsizlik vasitəsidir. Kəmər qəfil dayanma və toqquşma zamanı insanın salon daxilində irəli atılmasını məhdudlaşdırır.

Kəmər düzgün bağlanmalı və bədən üzərində uyğun mövqedə yerləşməlidir. Hamilə qadınlarda da təhlükəsizlik kəməri düzgün yerləşdirilməklə istifadə edilməlidir.

Arxa oturacaq sərnişinləri də kəmərdən istifadə etməlidirlər.

Hava yastığı

Hava yastığı qəza zamanı çox qısa müddətdə açılaraq sürücü və sərnişinlərin müəyyən bədən hissələrinin sərt səthlə təmasını azaltmağa kömək edir.

Airbag təhlükəsizlik kəmərini əvəz etmir. Əksinə, bu iki sistem birlikdə işləmək üçün nəzərdə tutulub.

Uşaq oturacağının və sərnişinin yerləşdirilməsi zamanı hava yastığı ilə bağlı istehsalçı göstərişlərinə əməl etmək vacibdir.

ABS və ESP

ABS sərt əyləcləmə zamanı təkərlərin kilidlənməsini azaltmağa kömək edir. ESP və ya ESC isə avtomobilin sürüşmə və istiqamət sabitliyini itirməsi zamanı ayrı-ayrı təkərlərə əyləc qüvvəsi tətbiq edərək avtomobilin trayektoriyasını sabitləşdirməyə çalışır.

Bu sistemlər qəzanın qarşısını almağa kömək edə bilər, lakin fizika qanunlarını ləğv etmir.

Yüksək sürət, uyğun olmayan təkər və sürüşkən yol şəraitində təhlükə yenə də qalır.

Sürücüyə yardım sistemləri

Müasir avtomobillərdə adaptiv kruiz-kontrol, zolaqda saxlama köməkçisi, kor zona monitorinqi, avtomatik fövqəladə əyləcləmə və parklanma sensorları kimi sistemlər geniş yayılıb.

Bu sistemlər sürücüyə kömək edir, lakin avtomobilin avtonom imkanları konkret model və texnologiya səviyyəsindən asılıdır.

Sürücü yardım sisteminin aktiv olması sürücünün yol hərəkətinə diqqət etmək məsuliyyətini avtomatik olaraq aradan qaldırmır.

Avtomobilə texniki qulluq

Avtomobilin təhlükəsiz və uzunmüddətli istifadəsi üçün müntəzəm texniki qulluq vacibdir. Mühərrik yağı, filtr, əyləc mayesi, soyuducu, təkərlər və digər sistemlər istehsalçının müəyyən etdiyi intervalda yoxlanmalıdır.

Elektrik avtomobilində mühərrik yağı dəyişimi tələb olunmaya bilər, lakin təkərlər, əyləclər, soyutma sistemi və yüksək gərginlikli komponentlər yenə də texniki nəzarət tələb edir.

Servis intervalı avtomobilin modelinə və istifadə şəraitinə görə dəyişir.

Mühərrik yağı

Mühərrik yağı daxili yanma mühərrikində hərəkətli hissələr arasındakı sürtünməni azaltmağa, soyutmaya və çirklərin daşınmasına kömək edir.

Uyğun viskozluq və spesifikasiya avtomobil istehsalçısı tərəfindən müəyyən edilir. “Daha qalın yağ daha yaxşıdır” kimi ümumi yanaşma düzgün deyil.

Yağın gec dəyişdirilməsi mühərrikdə aşınmanı artıra bilər.

Yanacaq sərfiyyatı

Avtomobilin yanacaq sərfiyyatı mühərrik, transmissiya, çəki, aerodinamika və sürüş şəraitindən asılıdır. Şəhər tıxacında sərfiyyat adətən sabit sürətli magistral hərəkətindən yüksək olur.

Sürətli akselerasiya, aşağı təkər təzyiqi və əlavə yük sərfiyyatı artıra bilər.

İstehsalçının laboratoriya göstəricisi real istifadədə hava, yol və sürücülük tərzinə görə fərqlənə bilər.

Avtomobil və ətraf mühit

Daxili yanma mühərrikli avtomobillər karbon qazı və digər çirkləndiricilər buraxır. Müasir emissiya standartları bu təsiri azaltmaq üçün katalizator, filtr və digər texnologiyaların istifadəsini tələb edir.

Elektrik avtomobilləri istifadə zamanı egzoz emissiyası yaratmasa da, elektrik istehsalı və batareya istehsalının da ekoloji izi mövcuddur.

Nəqliyyatın ümumi ekoloji təsirini qiymətləndirərkən avtomobilin bütün həyat dövrünü nəzərə almaq daha düzgün yanaşmadır.

Avtomobil seçərkən nələrə baxmaq lazımdır?

Avtomobil alarkən yalnız marka və görünüşə baxmaq kifayət deyil. İstifadə məqsədi, illik yürüş, yanacaq və ya enerji xərci, texniki servis, sığorta, ehtiyat hissələri və satış sonrası dəyər nəzərə alınmalıdır.

Ailə avtomobili üçün salon və baqaj həcmi, şəhər istifadəsi üçün ölçü və manevr qabiliyyəti, uzun səfərlər üçün isə komfort və enerji ehtiyatı daha vacib ola bilər.

İkinci əl avtomobildə qəza tarixçəsi, yürüş, servis qeydləri və texniki vəziyyət ayrıca yoxlanmalıdır.

İkinci əl avtomobil

İkinci əl avtomobil alarkən xarici görünüşün yaxşı olması onun texniki cəhətdən problemsiz olması demək deyil. Mühərrik, transmissiya, asqı, kuzov və elektron sistemlər müstəqil mütəxəssis tərəfindən yoxlanıla bilər.

Qəza sonrası düzgün təmir olunmamış daşıyıcı hissələr təhlükəsizlik baxımından problem yarada bilər.

VIN məlumatları və servis tarixçəsi avtomobilin keçmişi barədə əlavə məlumat verə bilər.

Avtomobilin VIN nömrəsi

VIN — Vehicle Identification Number — avtomobilə istehsal zamanı verilən unikal identifikasiya nömrəsidir. Müasir avtomobillərdə adətən 17 simvoldan ibarət olur.

VIN vasitəsilə istehsalçı, model, istehsal məlumatları və müəyyən hallarda servis və tarixçə məlumatları yoxlanıla bilər.

VIN-i avtomobilin dövlət qeydiyyat nişanı ilə qarışdırmaq olmaz.

Avtomobil sığortası

Avtomobil sığortası yol-nəqliyyat hadisəsi və digər risklər zamanı maliyyə itkilərinin müəyyən hissəsinin qarşılanmasına xidmət edir.

İcbari və könüllü sığorta növləri fərqlidir. Azərbaycanda avtomobil sahibləri üçün müvafiq icbari sığorta tələbləri qanunvericiliklə müəyyən edilir.

Kasko kimi könüllü sığorta məhsulları isə avtomobilin özünə dəyən müəyyən zərərləri də əhatə edə bilər.

Azərbaycanda avtomobil

Azərbaycanda avtomobil şəxsi və kommersiya nəqliyyatının əsas vasitələrindən biridir. Xüsusilə Bakı və Abşeron ərazisində avtomobil sayı və gündəlik yol hərəkətinin intensivliyi yüksəkdir.

Avtomobillərin qeydiyyatı, texniki tələblər, sürücülük hüququ və yol hərəkəti qaydaları Azərbaycan Respublikasının müvafiq qanunvericiliyi ilə tənzimlənir.

Elektrik avtomobillərinin sayı da son illərdə artıb və Bakıda ictimai və kommersiya şarj infrastrukturu genişlənir.

Avtomobil və yol təhlükəsizliyi

Avtomobilin təhlükəsizliyi yalnız texniki sistemlərdən asılı deyil. Sürücünün sürəti yol, hava və görünüş şəraitinə uyğun seçməsi əsas amillərdəndir.

Telefon istifadəsi, yorğunluq, alkoqol və digər diqqət yayındırıcı amillər qəza riskini artırır.

Avtomobil nə qədər müasir təhlükəsizlik sistemləri ilə təchiz olunsa da, məsuliyyətli sürücülük əsas təhlükəsizlik şərtlərindən biri olaraq qalır.

Avtomobilin əsas xüsusiyyəti

Avtomobil müasir həyatın ən mühüm nəqliyyat vasitələrindən biridir. O, şəxsi hərəkət azadlığı, yük və sərnişin daşınması, iş və gündəlik həyat üçün böyük praktik imkan yaradır.

Eyni zamanda avtomobil texniki qulluq, maliyyə xərci, təhlükəsizlik məsuliyyəti və ətraf mühit təsiri yaradır. Buna görə avtomobil seçərkən və istifadə edərkən yalnız sürət və komfort deyil, təhlükəsizlik, səmərəlilik və uzunmüddətli xərclər də birlikdə qiymətləndirilməlidir.