Bağça

Bağça Azərbaycan dilində bir neçə mənada işlənən sözdür. Ən geniş yayılmış mənası məktəb yaşına çatmamış uşaqların təlim-tərbiyə aldığı uşaq bağçasıdır. Bununla yanaşı, “bağça” sözü kiçik bağ, həyət bağı, güllük və ya yaşıllıq sahəsi mənasında da istifadə olunur. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində sözün hər iki mənası ayrıca göstərilir: birinci mənada kiçik bağ, ikinci mənada isə məktəb yaşına çatmamış uşaqlar üçün nəzərdə tutulan müəssisə kimi izah edilir.

Gündəlik danışıqda “uşaq bağçası” ifadəsi çox vaxt qısaldılaraq sadəcə “bağça” şəklində işlədilir. “Uşağı bağçaya aparmaq”, “bağçaya qəbul”, “bağça müəllimi” kimi ifadələrdə söhbət məktəbəqədər təhsil müəssisəsindən gedir.

Məktəbəqədər təhsil sistemi baxımından bağça uşağın məktəbə başlamazdan əvvəl inkişaf etdiyi, yaşıdları ilə ünsiyyət qurduğu, ilkin bilik və bacarıqlara yiyələndiyi təşkil olunmuş təhsil mühitidir.

Uşaq bağçasının əsas məqsədi nədir?

Azərbaycanda uşaq bağçası məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin növlərindən biridir. “Təhsil haqqında” Qanunda məktəbəqədər təhsil müəssisələri sırasında körpələr evi, körpələr evi-uşaq bağçası, uşaq bağçası və xüsusi uşaq bağçası göstərilir.

Məktəbəqədər təhsilin əsas məqsədi uşağa məktəb proqramını əvvəlcədən öyrətmək deyil. Bu mərhələ uşağın intellektual, fiziki, psixoloji və sosial inkişafına şərait yaratmağa xidmət edir.

Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, məktəbəqədər təhsil uşaqların ilkin bilik, bacarıq və vərdişlərə yiyələnməsini, sağlamlığının qorunmasını, qabiliyyətlərinin inkişafını və ümumi təhsilə hazırlanmasını əhatə edir.

Bağçada uşaqlar oyun, ünsiyyət, müşahidə, rəsm, musiqi, hərəkətli fəaliyyətlər və yaşlarına uyğun məşğələlər vasitəsilə öyrənirlər.

Bağçada uşaqlar nə öyrənirlər?

Uşaq bağçasında təlim məktəbdəki kimi yalnız dərs formatında qurulmur. Məktəbəqədər yaşda oyun öyrənmənin əsas vasitələrindən biridir.

Uşaqlar rəngləri, formaları, sadə say anlayışlarını, ətraf mühit haqqında ilkin məlumatları və gündəlik həyatda lazım olan bacarıqları öyrənə bilərlər.

Nitqin inkişafına xüsusi diqqət ayrılır. Uşağın söz ehtiyatının genişlənməsi, fikrini ifadə edə bilməsi, suallara cavab verməsi və başqalarını dinləməsi məktəbə hazırlığın mühüm hissəsidir.

Bağçada uşaqlar həmçinin birlikdə oynamağı, növbə gözləməyi, əşyaları paylaşmağı, qaydalara əməl etməyi və münaqişələri böyüklərin köməyi ilə həll etməyi öyrənirlər.

Məktəbəqədər təhsil uşağın yalnız akademik deyil, sosial və emosional inkişafını da əhatə etdiyinə görə bağça mühiti onun şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm mərhələdir.

Azərbaycanda məktəbəqədər təhsil neçə yaşdan başlayır?

Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanununda məktəbəqədər təhsilin üç yaşdan başladığı göstərilir. Beş yaşlı uşaqlar üçün isə məktəbəhazırlığın zəruri olduğu qeyd olunur.

Bu, üç yaşına çatmayan uşaqlar üçün heç bir məktəbəqədər müəssisənin olmadığı anlamına gəlmir. Qanunvericilikdə körpələr evi və körpələr evi-uşaq bağçası kimi ayrıca müəssisə növləri də nəzərdə tutulur.

Məktəbəqədər təhsil valideynin və ya uşağın digər qanuni nümayəndəsinin seçiminə uyğun olaraq məktəbəqədər təhsil müəssisəsində, müəyyən digər təhsil strukturlarında və ya ailədə həyata keçirilə bilər. 2025-ci ildə qanunvericiliyə edilən dəyişikliklə məktəbəhazırlıq qruplarının məktəbdənkənar təhsil müəssisələrində də fəaliyyət göstərməsi nəzərdə tutulub.

Bağçada gündəlik rejim necə qurulur?

Uşaq bağçasının gündəlik rejimi uşaqların yaşından, müəssisənin proqramından və iş qrafikindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Adətən gün uşaqların qarşılanması ilə başlayır. Daha sonra səhər məşğələləri, oyun, yaradıcı fəaliyyətlər, fiziki hərəkət, qidalanma və açıq havada vaxt keçirmə kimi fəaliyyətlər təşkil olunur.

Tam gün fəaliyyət göstərən bağçalarda günorta yeməyi və gündüz yuxusu da rejimə daxil ola bilər.

Gündəlik rejimin müəyyən ardıcıllıqla qurulması uşağın nə baş verəcəyini əvvəlcədən anlamasına və yeni mühitə daha rahat uyğunlaşmasına kömək edir.

Bununla yanaşı, bağça proqramı uşağın bütün gününü fasiləsiz məşğələ ilə doldurmamalıdır. Sərbəst oyun, hərəkət və istirahət üçün də kifayət qədər vaxt ayrılmalıdır.

Tərbiyəçi-müəllimin rolu

Bağçada uşaqlarla işləyən əsas pedaqoji şəxslərdən biri tərbiyəçi-müəllimdir.

Tərbiyəçi-müəllim uşaqların gündəlik fəaliyyətini təşkil edir, yaşlarına uyğun məşğələlər keçirir, onların davranış və inkişafını müşahidə edir və valideynlərlə əlaqə saxlayır.

Onun işi yalnız uşaqlara nəzarət etməkdən ibarət deyil. Məktəbəqədər dövrdə uşaqların nitq, motorika, ünsiyyət və özünəxidmət bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi də pedaqoji prosesin hissəsidir.

Azərbaycanda dövlət məktəbəqədər təhsil müəssisələrində tərbiyəçi-müəllimlərin işə qəbulu ayrıca müsabiqə və qaydalar əsasında həyata keçirilir. Elm və Təhsil Nazirliyi bu sahə üzrə normativ sənədləri və işə qəbul məlumatlarını ayrıca təqdim edir.

Dövlət və özəl bağçaların fərqi

Azərbaycanda məktəbəqədər təhsil müəssisələri dövlət və özəl formada fəaliyyət göstərə bilər.

Dövlət bağçaları dövlət təhsil sisteminin tərkibinə daxildir və onların fəaliyyəti müvafiq qanunvericilik və normativ sənədlərlə tənzimlənir.

Özəl bağçalar isə qeyri-dövlət təsisçiləri tərəfindən yaradılır. Belə müəssisələrin fəaliyyəti də qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olmalı və tələb olunan halda müvafiq lisenziyaya malik olmalıdır.

Elm və Təhsil Nazirliyi fəaliyyətinə lisenziya verilmiş özəl məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin siyahısını rəsmi saytında dərc edir. Həmin səhifədə dövlət məktəbəqədər təhsil müəssisələri də regional təhsil idarələri üzrə təqdim olunur.

Valideyn bağça seçərkən yalnız qiymətə və yerləşməyə deyil, pedaqoji heyətə, təhlükəsizlik şəraitinə, qidalanmaya, qrupdakı uşaqların sayına və gündəlik proqramın keyfiyyətinə də diqqət etməlidir.

Bağçada təhlükəsizlik necə təmin edilməlidir?

Uşaq bağçasında təhlükəsizlik əsas tələblərdən biridir, çünki məktəbəqədər yaşlı uşaqlar riskləri böyüklər qədər düzgün qiymətləndirə bilmirlər.

Mebel sabit olmalı, iti kənarlar və uşağın çata biləcəyi təhlükəli əşyalar aradan qaldırılmalıdır. Elektrik rozetkaları, pilləkənlər, pəncərələr və qapılar uşaqların yaşına uyğun təhlükəsizlik həlləri ilə təmin edilməlidir.

Oyuncaqlar uşağın yaşına uyğun seçilməli və asanlıqla qopan, udula bilən kiçik hissələr baxımından yoxlanmalıdır.

Açıq oyun sahəsində yelləncək, sürüşkən və digər avadanlıqların texniki vəziyyətinə mütəmadi nəzarət vacibdir.

Yanğın təhlükəsizliyi baxımından təxliyə yollarının açıq saxlanması, personalın fövqəladə hallar zamanı davranış qaydalarını bilməsi və uşaqların təhlükəsiz təxliyəsinin əvvəlcədən planlaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bağçada qidalanma

Tam gün fəaliyyət göstərən bağçalarda uşaqların qidalanması gündəlik rejimin mühüm hissəsidir.

Menyu uşaqların yaşına və qidalanma ehtiyaclarına uyğun hazırlanmalıdır. Qidanın saxlanılması, hazırlanması və təqdim edilməsi zamanı sanitariya qaydalarına əməl edilməsi vacibdir.

Uşağın qida allergiyası və ya müəyyən məhsula qarşı dözümsüzlüyü varsa, valideyn bunu bağça rəhbərliyinə əvvəlcədən bildirməlidir.

Bağça uşağın heç vaxt yemədiyi və ya sağlamlığı üçün uyğun olmayan məhsulu nəzarətsiz şəkildə təqdim etməməlidir.

Qidalanma zamanı uşağın müstəqil yemək bacarığının formalaşdırılması da məktəbəqədər inkişafın bir hissəsi sayıla bilər.

Bağça uşağı məktəbə necə hazırlayır?

Məktəbə hazırlıq yalnız uşağa hərf və rəqəm öyrətmək demək deyil.

Məktəbə başlayacaq uşaq müəllimin göstərişini dinləməyi, müəyyən müddət diqqətini bir fəaliyyətə yönəltməyi, digər uşaqlarla birlikdə işləməyi və gündəlik ehtiyaclarının bir hissəsini müstəqil yerinə yetirməyi bacarmalıdır.

Bağça bu bacarıqların tədricən formalaşması üçün uyğun mühit yaradır.

Uşaq qrup daxilində fəaliyyət göstərdikcə sosial qaydaları öyrənir və ailədən kənar strukturlaşdırılmış mühitə uyğunlaşır.

Azərbaycan qanunvericiliyində də məktəbəqədər təhsilin məqsədlərindən biri uşağın ümumi təhsilə hazırlanması kimi müəyyən edilir.

Bağçaya uyğunlaşma dövrü

Bağçaya ilk dəfə başlayan uşağın yeni mühitə uyğunlaşması müəyyən vaxt tələb edə bilər.

Uşağın ilk günlərdə ağlaması, valideyndən ayrılmaq istəməməsi və ya evə qayıtdıqdan sonra daha həssas davranması mümkündür. Bu reaksiyalar həmişə bağçada problem olduğu anlamına gəlmir.

Uyğunlaşmanın daha rahat olması üçün uşağa əvvəlcədən bağça barədə sadə və müsbət məlumat vermək, ayrılma zamanı uzun və gərgin vidalaşmadan qaçmaq və gündəlik rejimi mümkün qədər sabit saxlamaq faydalıdır.

Tərbiyəçi ilə valideyn arasında məlumat mübadiləsi də vacibdir. Uşağın yuxu, qidalanma, sağlamlıq və davranış xüsusiyyətlərinin bilinməsi onun ehtiyaclarının daha düzgün nəzərə alınmasına kömək edir.

“Bağça” sözünün digər mənası

“Bağça” sözü yalnız uşaq bağçasını ifadə etmir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində sözün ilkin mənalarından biri kiçik bağ və ya həyət bağı kimi göstərilir.

Məsələn, “evin bağçası”, “gül bağçası” və “həyətdə kiçik bağça salmaq” ifadələrində söz təhsil müəssisəsi ilə əlaqəli deyil.

Belə bağçada güllər, dekorativ bitkilər, ağaclar və bəzi hallarda tərəvəzlər yetişdirilə bilər.

Sözün hansı mənada işlədildiyi adətən cümlənin kontekstindən dərhal aydın olur. “Uşaq bağçaya gedir” ifadəsində məktəbəqədər müəssisə, “evin qarşısında bağça var” cümləsində isə kiçik yaşıllıq sahəsi nəzərdə tutulur.

Beləliklə, “bağça” Azərbaycan dilində çoxmənalı söz olsa da, gündəlik istifadədə ən çox məktəbəqədər təhsil müəssisəsi mənasında qarşıya çıxır. Uşaq bağçasının əsas funksiyası uşağa sadəcə nəzarət etmək deyil, onun sağlam, sosial, emosional, fiziki və intellektual inkişafı üçün yaşına uyğun mühit yaratmaqdır.