Barama

Barama bəzi həşəratların sürfə mərhələsinin sonunda ifraz etdikləri lifdən hazırladığı qoruyucu örtükdür. İpəkçilikdə bu anlayış əsasən tut ipəkqurdunun əmələ gətirdiyi baramanı ifadə edir. İpəkqurdu öz ətrafına ipək lif sarıyaraq daxilində pup mərhələsinə keçəcəyi qapalı örtük yaradır.

Barama təbii ipəyin əsas xammalıdır. Onun xarici görünüşü sadə olsa da, divarı çoxsaylı lif dolamalarından təşkil olunur. İpəkçilikdə baramanın keyfiyyəti lifin xüsusiyyətləri, örtüyün quruluşu və emala yararlılığı ilə qiymətləndirilir.

İpəkqurdunun həyat dövründə barama

Tut ipəkqurdunun həyat dövrü yumurta, sürfə, pup və yetkin kəpənək mərhələlərindən ibarətdir. Yumurtadan çıxan sürfə tut yarpaqları ilə qidalanır, böyüyür və inkişafı ərzində bir neçə dəfə qabıq dəyişir. Qidalanma mərhələsinin sonunda barama sarımağa hazırlaşır.

Yetkinləşmiş sürfə yeməkdən kəsilir və barama qurmaq üçün uyğun dayaq axtarır. Başını hərəkət etdirərək ifraz etdiyi ipək lifi ətrafına dolayır. Tədricən sıxlaşan bu örtüyün daxilində sürfə pupa çevrilir.

Barama ilə pup eyni anlayış deyil. Barama xarici qoruyucu örtük, pup isə həmin örtüyün içərisində inkişaf edən həşəratın həyat mərhələsidir. Təbii inkişaf tamamlandıqda yetkin kəpənək baramadan çıxır.

Baramanın quruluşu və ipək lifi

İpək lifinin əsasını fibroin adlı zülal təşkil edir. Serisin adlı digər zülal isə liflərin bir-birinə yapışmasına kömək edir. Bu quruluş barama örtüyünün bütövlüyünü təmin edir və onun sonrakı emal xüsusiyyətlərinə təsir göstərir.

Baramaların rəngi ipəkqurdunun cinsindən və irsi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəyişə bilər. Ağ, sarımtıl və başqa çalarlı baramalar mövcuddur. Forma, ölçü və örtüyün sıxlığı da bütün baramalarda eyni olmur.

Keyfiyyətli xammalın əldə edilməsində sağlam ipəkqurdlarının yetişdirilməsi və düzgün bəsləmə şəraiti vacibdir. Zədələnmiş, ləkəli və quruluş qüsurları olan baramalar emal zamanı ayrıca qiymətləndirilir. Xarici rəng isə təkbaşına keyfiyyət göstəricisi sayılmır.

Baramaçılıq və yetişdirmə şəraiti

Baramaçılıq ipəkqurdunun bəslənməsi və barama məhsulunun əldə edilməsi ilə bağlı kənd təsərrüfatı fəaliyyətidir. Bu işlə məşğul olan şəxslər kümçü adlanır. Kümçülər sürfələrin qidalanmasına, saxlanma mühitinə və barama sarıma mərhələsinə nəzarət edirlər.

Tut yarpağının keyfiyyəti ipəkqurdunun inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yarpaqlar təmiz olmalı və zərərli kimyəvi maddələrlə çirklənməməlidir. Temperatur, rütubət, havalandırma və gigiyena da yetişdirmənin nəticəsinə təsir göstərir.

Barama sarımağa hazır sürfələr üçün uyğun dayaqlar yerləşdirilir. Bu dayaqlar baramaların formalaşmasına və sonradan yığılmasına şərait yaradır. Məhsul toplandıqdan sonra çeşidlənir və istifadə məqsədinə uyğun emala yönəldilir.

Baramadan ipəyin alınması

Ənənəvi sənaye emalında baramalar kəpənək çıxmazdan əvvəl hazırlanır. Çünki kəpənəyin çıxışı barama örtüyünü pozur və lifin fasiləsiz açılmasını çətinləşdirir. Emal zamanı örtüyün yumşaldılması lif ucunun tapılmasına və açılmasına kömək edir.

Bir neçə baramanın nazik lifləri birləşdirilərək xam ipək sapı alınır. Sonrakı mərhələlərdə sap təmizlənə, burula, boyana və toxuculuqda istifadə oluna bilər. Beləliklə, barama ipək parça və müxtəlif tekstil məmulatlarının istehsal zəncirinin başlanğıcında dayanır.

Azərbaycanda baramaçılıq ipəkçilik ənənələri ilə sıx bağlıdır. Şəkinin ipəkçilik irsi və kəlağayı sənəti bu əlaqənin tanınmış nümunələridir. Kiçik bir barama kənd təsərrüfatı əməyini, toxuculuğu və ənənəvi sənətkarlığı birləşdirən təbii xammaldır.