Barelyef

Barelyef heykəltəraşlığın relyef növlərindən biridir və təsvirin əsas səthdən nisbətən az qabarması ilə xarakterizə olunur. İnsan fiqurları, portretlər, ornamentlər, tarixi səhnələr və müxtəlif simvollar fon səthindən qismən çıxıntılı şəkildə işlənir. Barelyef memarlıq abidələrinin bəzədilməsində, memorial komplekslərdə, xatirə lövhələrində, sikkə və medallarda, eləcə də dekorativ-tətbiqi sənətdə geniş istifadə olunan bədii ifadə formasıdır.

Barelyef nədir?

“Barelyef” termini fransız dilindəki “bas-relief” ifadəsindən yaranıb və “alçaq relyef” mənasını verir. Bu texnikada təsvir tam həcmli heykəl kimi fondan ayrılmır. Fiqurun və ya ornamentin yalnız müəyyən hissəsi səthdən qabağa çıxır, qalan hissə isə fonla əlaqəsini saxlayır.

Barelyefə müxtəlif rakurslardan baxmaq mümkün olsa da, onun əsas kompozisiyası ön tərəfdən qavranılması üçün yaradılır. Bu xüsusiyyət onu sərbəst dayanan üçölçülü heykəldən fərqləndirir.

Barelyef və relyef

Relyef təsvirin fon səthi ilə əlaqəsini saxladığı heykəltəraşlıq üsullarının ümumi adıdır. Barelyef isə relyefin konkret növlərindən biridir.

Relyefin dərinliyi və fiqurların fondan nə qədər çıxması əsərin vizual xarakterini müəyyənləşdirir. Barelyefdə çıxıntı nisbətən az olduğundan kompozisiya səthə yaxın görünür.

Bu texnika memarlıq səthlərində geniş kompozisiyalar yaratmağa imkan verir və bina fasadının ümumi quruluşuna uyğunlaşdırıla bilir.

Barelyef və qorelyef arasındakı fərq

Barelyeflə qorelyef arasındakı əsas fərq təsvirin fondan çıxma dərəcəsidir.

Barelyefdə fiqurlar səthdən az qabarmış formada göstərilir. Qorelyefdə isə təsvir daha yüksək həcmdə işlənir və fiqurun bəzi hissələri fondan əhəmiyyətli dərəcədə ayrılmış görünə bilər.

Bu səbəbdən qorelyef daha güclü həcm və kölgə effekti yaradır. Barelyef isə daha yastı və səthlə əlaqəli kompozisiya təsiri bağışlayır.

Hər iki üsul relyef heykəltəraşlığının formalarıdır və eyni abidədə müxtəlif dərinliklərin birlikdə istifadə edilməsi də mümkündür.

Barelyefin tarixi

Relyef sənətinin tarixi qədim dövrlərə gedib çıxır. Qədim Misir, Mesopotamiya, Yunanıstan və Roma sənətində dini mərasimlər, hökmdarlar, döyüşlər və gündəlik həyat səhnələri relyef kompozisiyalarında təsvir edilirdi.

Qədim Yunan və Roma memarlığında relyeflər məbədlərin, frizlərin, zəfər abidələrinin və sarkofaqların dekorasiyasında mühüm yer tuturdu.

Orta əsrlərdə relyef dini memarlıq və məzar abidələrində inkişafını davam etdirdi. İntibah dövründə isə perspektiv, anatomiya və məkan təsvirinin inkişafı barelyef sənətinə yeni bədii imkanlar gətirdi.

Sonrakı dövrlərdə barelyef həm monumental sənətdə, həm də portret, medal və dekorativ kompozisiyalarda geniş istifadə olunmağa davam etdi.

Memarlıqda barelyef

Barelyef memarlıqla sıx əlaqəli heykəltəraşlıq formalarından biridir. Bina fasadları, giriş hissələri, sütun və frizlər, tağlar, memorial divarlar və müxtəlif dekorativ elementlər barelyeflə bəzədilə bilər.

Memarlıq barelyefində təsvir adətən binanın ümumi kompozisiyasına uyğun hazırlanır. Fiqurlar və ornamentlər səthə inteqrasiya olunduğundan heykəltəraşlıq elementi memarlıq formasının bir hissəsinə çevrilir.

Tarixi binalarda barelyeflər müəyyən dövrün estetik üslubunu, ictimai ideyalarını və simvolikasını öyrənmək üçün də əhəmiyyətli mənbə ola bilər.

Barelyefdə portret və insan təsviri

Portret barelyef sənətində geniş yayılmış mövzulardandır. İnsanın üz cizgiləri və profilinin səth üzərində həcmli şəkildə yaradılması portretin tanınmasını təmin edir.

Bu üsula xatirə lövhələrində, memorial abidələrdə, medallarda və müxtəlif dekorativ əsərlərdə rast gəlinir.

Barelyef portreti tam həcmli büstlə müqayisədə səthə daha sıx bağlıdır. Bununla belə, işıq və kölgənin düzgün qurulması üzün formasını, saçları və digər detalları vizual olaraq həcmli göstərə bilər.

Barelyef hansı materiallardan hazırlanır?

Barelyef üçün daş, mərmər, metal, ağac, gips, keramika və digər materiallardan istifadə oluna bilər. Material seçimi əsərin yerləşdiyi mühitdən, ölçüsündən və bədii məqsədindən asılıdır.

Daş və metal monumental və açıq məkan əsərlərində geniş istifadə edilən materiallardandır. Gips interyer dekorasiyasında və heykəltəraşlıq modellərinin hazırlanmasında tətbiq oluna bilər.

Metal barelyeflər tökmə və digər metal emalı texnikaları ilə hazırlana bilər. Daş və ağac nümunələrində isə təsvir materialın səthinin işlənməsi nəticəsində formalaşdırılır.

Medal və sikkələrdə barelyef

Barelyef yalnız böyük memarlıq kompozisiyalarında istifadə edilmir. Sikkə, medal və xatirə nişanlarında görünən portret və simvollar da relyef prinsipi ilə hazırlanır.

Kiçik səthdə təsvir yaradıldığı üçün burada relyefin dərinliyi məhdud olur. Buna baxmayaraq, işıq-kölgə münasibəti vasitəsilə portret, yazı və ornamentlər aydın şəkildə seçilir.

Tarixi medallardakı barelyef portretlər müəyyən şəxsiyyətlərin xarici görünüşünü, dövrün simvolikasını və medal sənətinin üslubunu araşdırmaq baxımından da əhəmiyyətlidir.

Azərbaycanda barelyef sənəti

Azərbaycan monumental və dekorativ heykəltəraşlığında relyef kompozisiyalarına müxtəlif tarixi və müasir abidələrdə rast gəlinir. Portret barelyefləri xüsusilə xatirə lövhələrinin və memorial elementlərin hazırlanmasında istifadə olunur.

Bakının memarlığında da fasad üzərində heykəltəraşlıq və relyef elementləri olan tarixi binalar mövcuddur. Bu bədii detallar memarlıq kompozisiyasını zənginləşdirməklə yanaşı, tikilinin aid olduğu dövrün estetik xüsusiyyətlərini əks etdirə bilər.

Muzey kolleksiyalarında saxlanılan medallar, xatirə nişanları və dekorativ sənət nümunələri də barelyef texnikasının daha kiçik ölçülü tətbiqlərini nümayiş etdirir.

Barelyefin incəsənətdə əhəmiyyəti

Barelyef ikiölçülü təsvirlə tam həcmli heykəl arasında özünəməxsus mövqe tutur. Kompozisiya səth üzərində qurulsa da, həcm və kölgə onun vizual dərinliyini artırır.

Bu xüsusiyyət barelyefi həm memarlıq, həm heykəltəraşlıq, həm də dekorativ sənət üçün əlverişli ifadə vasitəsinə çevirib.

Qədim məbədlərdən müasir memoriallara, tarixi medallardan xatirə lövhələrinə qədər barelyef müxtəlif dövrlərdə hadisələrin, insanların və simvolların təsvir edilməsində istifadə olunan davamlı heykəltəraşlıq ənənələrindən biridir.