başmaq

Başmaq: Şərq zərifliyinin və milli etnoqrafiyanın ayaq izləri İnsan bədənini xarici mühitin təsirlərindən qorumaq üçün yaranan geyim elementləri zaman keçdikcə həm də sosial statusun, estetik zövqün və milli mənsubiyyətin göstəricisinə çevrilmişdir. Azərbaycanın zəngin maddi mədəniyyət tarixində xüsusi yer tutan belə elementlərdən biri də başmaqdır. Ümumi mənada başmaq — ayağa geyilən, xüsusi formaya və kəsimə malik olan ənənəvi ayaqqabı növüdür. Azərbaycan etnoqrafiyasında və şifahi xalq ədəbiyyatında (məsələn, "Fatmanın başmağı" nağılında) bu söz həm qadın, həm də kişi ayaqqabılarının fərqli vizual formalarını ifadə etmək üçün işlədilmişdir. Tarixi mənşəyi və Şərq üslubu Başmaq tipli ayaqqabıların tarixi qədim dövrlərə və Orta əsrlər Şərq dünyasına uzanır. Avropa modasından fərqli olaraq, ənənəvi Şərq başmaqları özünün minimalist və praktik quruluşu ilə seçilirdi. Onların ən bariz xüsusiyyəti daban hissəsinin açıq olması və burun hissəsinin bir qədər yuxarıya doğru qatlanması (dikburun) idi. Bu dizayn təkcə estetik xarakter daşımırdı, həm də böyük praktik əhəmiyyətə malik idi: Şərq məişətində evlərə daxil olarkən, eləcə də ibadətdən öncə məscidlərdə ayaqqabıların tez-tez çıxarılması tələb olunduğundan, dabanıaçıq başmaqlar dərhal geyilib-çıxarılmaq üçün ən rahat variant idi. Dik burunlar isə yeriyərkən toz-torpağın qabın içinə dolmasının və xalçaların uclarına ilişməsinin qarşısını alırdı. Azərbaycan milli geyimində başmaqların növləri XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda (xüsusilə Bakı, Gəncə, Şuşa, Naxçıvan və Şəki mühitində) başmaq istehsalı ilə xüsusi sənətkar qrupları — başmaqçılar məşğul olurdular. Hazırlanma materialına və istifadə yerinə görə başmaqlar fərqlənirdi: Qadın başmaqları: Əksərən zərif tumacdan (keçi dərisindən), məxmərdən və ya tirmə parçadan tikilirdi. Üzəri usta dərzi və sənətkarlar tərəfindən qızılı və gümüşü saplarla (güləbətinlə), muncuqlarla və nəfis relyefli naxışlarla bəzədilirdi. Qadın başmaqları hündür və ya alçaq dabanlı ola bilərdi və xanımın cəmiyyətdəki varlı təbəqəyə aid olduğunu vizual olaraq büruzə verirdi. Kişi başmaqları: Daha sadə, bütöv dərili (adətən gön və ya iribuynuzlu heyvan dərisindən) və dözümlü materiallardan tikilirdi. Gündəlik məişətdə və fərdi həyət evlərində rahat hərəkət etmək üçün istifadə olunurdu. Məst (Yumşaq başmaq): Dabanı olmayan, ev daxilində və ya çəkmələrin içindən geyilən çox yumşaq dəri başmaq növü idi. Sənətkarlıq və müasir interyer-moda dizaynı Professional başmaqçılıq böyük əl əməyi və dəqiqlik tələb edirdi. Dərinin aşılanması, qəlibə salınması, altlığın (gönün) xüsusi bərkidici yapışqanlar və iplərlə tikilməsi daxili memarlıq qədər dəqiq hesablamalara əsaslanırdı. Müasir dövrdə ənənəvi milli başmaqlar gündəlik geyim tərzi kimi istifadə olunmasa da, Azərbaycanın mədəni irsinin qorunmasında böyük rola malikdir. Onlar muzeylərin etnoqrafiya fondlarında sərgilənir, milli rəqs ansambllarının səhnə geyimlərini tamamlayır. Həmçinin, etnik üsluba (etno-stil) maraq göstərən müasir dizaynerlər qədim başmaq motivlərini və ornamentlərini müasir yay ayaqqabılarının (məsələn, qatır/mule tipli ayaqqabıların) dizaynında uğurla tətbiq edirlər. Başmaq — Azərbaycan xalqının geyim mədəniyyətində zərifliyin, rahatlığın və sənətkarlığın gözəl bir harmoniyasıdır. Keçmişin usta başmaqçılarının əlindən çıxan bu nəfis ayaqqabılar, bu gün bizə babalarımızın və nənələrimizin estetik dünyagörüşünü, məişət mədəniyyətini və Şərq ruhunu çatdıran ən dəyərli maddi mədəniyyət incilərindən biri kimi yaşamaqdadır.