Bədən tərbiyəsi mütəxəssisi

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisi insanların fiziki hazırlığının inkişaf etdirilməsi, hərəkət bacarıqlarının formalaşdırılması və fiziki fəallığın düzgün təşkil edilməsi sahəsində çalışan peşəkardır. Bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən mütəxəssislər təhsil müəssisələrində, idman və sağlamlıq mərkəzlərində, müxtəlif təşkilatlarda və fiziki hazırlıq proqramlarında çalışa bilərlər. Bədən tərbiyəsi sahəsi idmanla sıx əlaqəli olsa da, yalnız yarış və yüksək idman nəticələrinin əldə edilməsinə yönəlmir.

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisi kimdir?

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisi fiziki hərəkətlərin məqsədyönlü və metodiki şəkildə təşkilini həyata keçirən mütəxəssisdir. Onun fəaliyyəti insanların yaşına, fiziki hazırlıq səviyyəsinə və məşğələnin məqsədinə uyğun proqramların hazırlanmasını və tətbiqini əhatə edə bilər.

Azərbaycanda “Bədən tərbiyəsi və idman haqqında” Qanunda bədən tərbiyəsi cəmiyyətin ümumi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi kimi müəyyən edilir. Bu anlayış fiziki hərəkətlər vasitəsilə sağlam həyat tərzinin formalaşdırılmasına, insanın fiziki və əqli inkişafına yönəlmiş norma, bilik və dəyərləri əhatə edir.

Bədən tərbiyəsi və fiziki inkişaf

Fiziki inkişaf insan orqanizminin müxtəlif fiziki xüsusiyyətlərinin formalaşması və dəyişməsi ilə əlaqəlidir.

Bədən tərbiyəsi məşğələlərində qüvvə, sürət, dözümlülük, çeviklik, koordinasiya və elastiklik kimi fiziki keyfiyyətlərin inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş hərəkətlərdən istifadə oluna bilər.

Mütəxəssis məşğələlərin intensivliyini və mürəkkəbliyini iştirakçıların hazırlıq səviyyəsinə uyğunlaşdırmalıdır. Eyni proqramın müxtəlif yaş və fiziki hazırlıq səviyyəsinə malik insanlara dəyişiklik edilmədən tətbiqi məqsədəuyğun olmaya bilər.

Bədən tərbiyəsi və idman arasındakı fərq

Bədən tərbiyəsi və idman bir-biri ilə əlaqəli, lakin tamamilə eyni anlayışlar deyil.

Bədən tərbiyəsi daha geniş anlayışdır və fiziki inkişaf, sağlam həyat tərzi, hərəkət bacarıqları və fiziki fəallığın təşviqini əhatə edir.

İdman isə Azərbaycan qanunvericiliyində bədən tərbiyəsinin tərkib hissəsi kimi müəyyən edilir və fiziki hazırlığın təkmilləşdirilməsi, yarışlarda iştirak və idman nəticələrinin əldə edilməsi ilə əlaqələndirilir.

Buna görə hər bir bədən tərbiyəsi məşğələsinin yarış xarakterli olması tələb edilmir.

Bədən tərbiyəsi müəllimi

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin fəaliyyət istiqamətlərindən biri təhsil sahəsidir.

Məktəbdə fiziki tərbiyə müəllimi şagirdlərə proqram üzrə fiziki hərəkətləri öyrədir, onların hərəkət bacarıqlarının inkişafına kömək edir və dərsləri müəyyən edilmiş metodika əsasında təşkil edir.

Müəllim məşğələnin məqsədini müəyyənləşdirir, hərəkətləri nümayiş etdirir, düzgün icraya nəzarət edir və şagirdlərin hazırlıq səviyyəsini nəzərə alır.

Bu fəaliyyət pedaqoji biliklərlə yanaşı fiziki tərbiyənin nəzəriyyəsi və metodikasının mənimsənilməsini də tələb edir.

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisi və məşqçi

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisi ilə idman məşqçisi arasında müəyyən fərqlər mövcuddur.

Məşqçinin fəaliyyəti adətən konkret idman növü üzrə texniki və taktiki hazırlığın inkişaf etdirilməsinə, məşq prosesinin planlaşdırılmasına və idmançının yarışlara hazırlanmasına yönəlir.

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin fəaliyyəti isə daha geniş fiziki hazırlıq və hərəkət təhsilini əhatə edə bilər. Burada əsas məqsəd mütləq şəkildə yarış nəticəsi əldə etmək deyil.

Bununla belə, mütəxəssisin təhsili və kvalifikasiyasından asılı olaraq bu fəaliyyət sahələri bir-biri ilə kəsişə bilər.

Fiziki hazırlığın təşkili

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin əsas fəaliyyətlərindən biri fiziki hazırlıq məşğələlərinin düzgün qurulmasıdır.

Məşğələ adətən hazırlıq, əsas və tamamlayıcı mərhələlərdən ibarət ola bilər. Hazırlıq hissəsində orqanizm fiziki yükə uyğunlaşdırılır, əsas hissədə nəzərdə tutulan hərəkətlər yerinə yetirilir, sonda isə yük tədricən azaldılır.

Məşqlərin növü, müddəti və intensivliyi proqramın məqsədinə və iştirakçıların xüsusiyyətlərinə uyğun seçilməlidir.

Hərəkət bacarıqlarının inkişafı

Bədən tərbiyəsinin əsas istiqamətlərindən biri düzgün hərəkət bacarıqlarının formalaşdırılmasıdır.

Qaçış, tullanma, atma, tarazlığın saxlanılması və müxtəlif koordinasiya hərəkətləri insanın ümumi fiziki hazırlığının inkişafında istifadə edilə bilər.

Uşaqlarla aparılan məşğələlərdə hərəkətlərin düzgün öyrədilməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Yaş artdıqca məşğələlərin məqsədi və istifadə olunan metodlar dəyişə bilər.

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisi bu fərqləri nəzərə alaraq məşğələləri uyğunlaşdırır.

Məşğələlərin planlaşdırılması

Effektiv fiziki hazırlıq təsadüfi hərəkətlərin ardıcıllığından ibarət deyil. Məşğələlərin müəyyən məqsəd və plan əsasında təşkil edilməsi vacibdir.

Mütəxəssis proqram hazırlayarkən iştirakçıların yaşını, fiziki hazırlıq səviyyəsini, əvvəlki təcrübəsini və məşğələnin məqsədini nəzərə ala bilər.

Yükün tədricən artırılması və məşqlər arasında uyğun bərpa müddətinin nəzərə alınması fiziki hazırlığın düzgün təşkilində mühüm prinsiplərdəndir.

Bədən tərbiyəsində təhlükəsizlik

Fiziki məşğələlərin düzgün təşkil edilməməsi zədə riskini artıra bilər. Buna görə təhlükəsizlik bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin fəaliyyətində mühüm yer tutur.

Məşğələdən əvvəl istifadə ediləcək meydança və avadanlıqların vəziyyəti yoxlanılmalı, hərəkətlər düzgün izah edilməli və iştirakçıların hazırlıq səviyyəsinə uyğun seçilməlidir.

İsinmə hərəkətləri, düzgün texnika, uyğun idman geyimi və ayaqqabısı, məşq zamanı kifayət qədər istirahət və su qəbulu kimi məsələlər də nəzərə alınır.

Zədə və ya sağlamlıq problemi olduqda isə fiziki fəaliyyətin davam etdirilməsi barədə qərar müvafiq tibbi mütəxəssisin səlahiyyətinə daxil ola bilər.

Adaptiv fiziki tərbiyə

Bədən tərbiyəsinin xüsusi istiqamətlərindən biri adaptiv fiziki tərbiyədir.

Bu istiqamətdə fiziki fəaliyyət iştirakçının fərdi imkanlarına və ehtiyaclarına uyğunlaşdırılır. Məqsəd insanın təhlükəsiz şəkildə fiziki fəaliyyətdə iştirakına və funksional imkanlarının inkişafına şərait yaratmaqdır.

Adaptiv fiziki tərbiyə ayrıca peşə hazırlığı və metodiki bilik tələb edən sahədir.

Bədən tərbiyəsi və sağlam həyat tərzi

Müntəzəm fiziki fəaliyyət sağlam həyat tərzinin əsas elementlərindən biridir. Bədən tərbiyəsi mütəxəssisi insanlarda hərəkət vərdişlərinin formalaşdırılmasına və fiziki fəallığın gündəlik həyata daxil edilməsinə kömək edə bilər.

Burada məqsəd yalnız yüksək fiziki göstəricilər əldə etmək deyil. Müxtəlif yaş qrupları üçün fiziki fəallığın davamlı və təhlükəsiz şəkildə təşkil edilməsi də əsas istiqamətlərdəndir.

Bədən tərbiyəsi bu baxımdan peşəkar idmandan daha geniş auditoriyanı əhatə edir.

Bədən tərbiyəsi üzrə təhsil

Azərbaycanda bədən tərbiyəsi və idman sahəsində mütəxəssis hazırlığı ali təhsil səviyyəsində həyata keçirilir.

Azərbaycan İdman Akademiyasında fiziki tərbiyə müəllimliyi, məşqçilik, adaptiv fiziki tərbiyə və bədən tərbiyəsi və idmanla əlaqəli digər istiqamətlər üzrə mütəxəssis hazırlığı mövcuddur.

Bu sahədə təhsil alan şəxslər fiziki tərbiyənin nəzəriyyəsi və metodikası, pedaqogika, müxtəlif idman növləri və fiziki hazırlığın təşkili ilə əlaqəli biliklər əldə edə bilərlər.

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin iş sahələri

Mütəxəssisin konkret iş sahəsi onun təhsili və ixtisaslaşmasından asılıdır.

Təhsil müəssisələri, idman təşkilatları, sağlamlıq və fiziki hazırlıq mərkəzləri, uşaq və gənclərlə işləyən qurumlar bu istiqamətdə fəaliyyət imkanları yarada bilər.

Bəzi mütəxəssislər pedaqoji fəaliyyətə, digərləri məşqçilik, adaptiv fiziki tərbiyə və ya elmi-metodiki işə üstünlük verirlər.

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin rolu

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin əsas vəzifəsi fiziki fəaliyyəti məqsədyönlü, metodiki və təhlükəsiz şəkildə təşkil etməkdir.

Bu peşədə fiziki hazırlıqla yanaşı pedaqoji yanaşma, insanlarla ünsiyyət, məşğələlərin planlaşdırılması və hərəkətlərin düzgün öyrədilməsi bacarıqları əhəmiyyət daşıyır.

Bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin fəaliyyəti uşaqlardan böyüklərə qədər müxtəlif yaş qruplarında fiziki fəallığın və hərəkət mədəniyyətinin formalaşdırılmasına xidmət edə bilər.