#bəstəkar
Bəstəkar
Bəstəkar musiqi əsərləri yaradan şəxsdir. O, melodiyanı, harmoniyanı, ritmi, musiqi formasını və müxtəlif alətlərin səslənməsini bir araya gətirərək yeni kompozisiya hazırlayır. Bəstəkarın işi mahnı, simfoniya, opera, balet, film musiqisi, kamera əsəri, instrumental kompozisiya və digər janrları əhatə edə bilər. Bəzi bəstəkarlar yalnız not yazısı ilə işləyir, digərləri isə elektron musiqi proqramlarından, sintezatorlardan və rəqəmsal səs texnologiyalarından da istifadə edirlər.
Bəstəkar nə iş görür?
Bəstəkar əvvəlcə musiqi ideyası formalaşdırır, sonra həmin ideyanı melodik, ritmik və harmonik quruluşa çevirir. Əgər əsər orkestr üçün yazılırsa, hansı musiqi alətinin hansı hissəni ifa edəcəyini də müəyyənləşdirir. Vokal əsərlərdə isə mətnin musiqi ilə uyğunluğu, səs diapazonu və ifa xüsusiyyətləri nəzərə alınır. Bəstəkar bəzən sifariş əsasında işləyir. Məsələn, teatr tamaşası, film, reklam, dövlət tədbiri və ya konsert proqramı üçün xüsusi musiqi yaza bilər.
Bəstəkar ilə müğənni arasında fərq
Bəstəkar musiqini yaradır, müğənni isə onu səs vasitəsilə ifa edir. Eyni şəxs həm bəstəkar, həm də müğənni ola bilər, lakin bu iki fəaliyyət fərqlidir. Mahnının melodiyasını və musiqi quruluşunu hazırlayan şəxs bəstəkar, sözlərini yazan şəxs isə şair və ya söz müəllifi hesab olunur. Müğənni həmin əsəri interpretasiya edir və tamaşaçıya çatdırır.
Bəstəkar ilə aranjimançı arasında fərq
Bəstəkar əsərin əsas musiqi ideyasını yaradır. Aranjimançı isə hazır melodiyanı və harmoniyanı müəyyən ifa tərkibinə uyğunlaşdırır. Məsələn, pianoda yazılmış bir mahnı sonradan orkestr, rok qrupu və ya elektron musiqi formatında aranjiman oluna bilər. Praktikada bəstəkar özü də əsərinin aranjimanını hazırlaya bilər.
Bəstəkar necə musiqi yazır?
Musiqi yazmaq üçün vahid üsul yoxdur. Bəzi bəstəkarlar əvvəlcə melodiyanı düşünür, sonra ona harmoniya və ritm əlavə edir. Digərləri akkord ardıcıllığından, ritmik motivdən və ya müəyyən emosional ideyadan başlayır. Klassik musiqidə əsər çox vaxt not yazısı ilə dəqiq şəkildə hazırlanır. Müasir musiqidə isə kompüter proqramları vasitəsilə müxtəlif alətlərin səsləri əvvəlcədən modelləşdirilə və əsərin demo versiyası yaradıla bilər.
Not yazısı bəstəkar üçün niyə vacibdir?
Not yazısı musiqi əsərinin dəqiq şəkildə qeyd olunmasına və başqa ifaçılar tərəfindən oxunmasına imkan verir. Burada səsin hündürlüyü, ritm, temp, dinamika və ifa xarakteri kimi məlumatlar göstərilə bilər. Orkestr əsərlərində bəstəkar partitura hazırlayır. Partiturada bütün alətlərin partiyaları eyni sistem daxilində göstərilir və dirijor əsərin ümumi quruluşunu buradan izləyə bilir.
Bəstəkar hansı janrlarda işləyə bilər?
Bəstəkar klassik, estrada, caz, rok, pop, elektron, xalq musiqisi və digər janrlarda fəaliyyət göstərə bilər. Klassik bəstəkar simfoniya, sonata, opera və kamera musiqisi yaza bilər. Kino bəstəkarı filmin səhnələrinə uyğun musiqi hazırlayır. Teatr bəstəkarı tamaşanın atmosferini dəstəkləyən musiqilər yaradır. Mahnı bəstəkarı isə vokal ifa üçün melodiyalar və musiqi quruluşları hazırlayır.
Film bəstəkarının işi
Film musiqisində bəstəkar görüntü və dramaturgiya ilə birlikdə işləyir. Musiqi səhnənin emosional təsirini gücləndirə, gərginlik yarada və ya müəyyən personajla əlaqələndirilən musiqi mövzusu formalaşdıra bilər. Film bəstəkarı rejissor və prodüserlə birlikdə hansı səhnədə hansı musiqinin lazım olduğunu müəyyən edir. Bəzən əsərlər simfonik orkestr üçün yazılır, bəzən isə tamamilə elektron üsulla hazırlanır.
Bəstəkar olmaq üçün hansı biliklər lazımdır?
Bəstəkarlıq üçün musiqi nəzəriyyəsi, harmoniya, polifoniya, musiqi forması və orkestr alətləri haqqında biliklər faydalıdır. Klassik istiqamətdə çalışan bəstəkar üçün solfecio və partitura oxuma bacarığı da vacibdir. Müasir musiqidə isə səsyazma proqramları, MIDI texnologiyası və rəqəmsal audio sistemləri ilə işləmək əlavə üstünlük yaradır. Güclü musiqi eşitmə qabiliyyəti və yaradıcılıq da peşənin əsas tələblərindəndir.
Bəstəkar və dirijor eyni peşədirmi?
Xeyr. Bəstəkar əsəri yaradır, dirijor isə orkestr və ya xorun həmin əsəri necə ifa edəcəyini idarə edir. Dirijor tempi, dinamikanı, girişləri və musiqiçilərin koordinasiyasını nəzarətdə saxlayır. Tarixdə həm bəstəkar, həm də dirijor kimi fəaliyyət göstərən musiqiçilər çox olub, lakin bu iki peşənin funksiyası fərqlidir.
Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbi
Azərbaycan professional bəstəkarlıq məktəbinin inkişafında Üzeyir Hacıbəyli xüsusi yer tutur. O, Azərbaycan professional musiqisinin və milli opera sənətinin formalaşmasında əsas simalardan biri hesab olunur. “Leyli və Məcnun” operası 1908-ci ildə tamaşaya qoyulub və Şərqdə ilk opera kimi tanınır. Sonrakı dövrlərdə Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Niyazi, Arif Məlikov və digər bəstəkarlar Azərbaycan musiqisinin müxtəlif janrlarda inkişafına mühüm töhfələr veriblər.
Bəstəkarın müəllif hüquqları
Bəstəkar yaratdığı musiqi əsərinin müəllifidir və əsər müəllif hüquqları ilə qoruna bilər. Musiqinin yayımlanması, ictimai ifası, səsyazmada istifadəsi və digər kommersiya tətbiqləri müəllif hüquqları ilə bağlı qaydalara tabe ola bilər. Bəstəkarın hüquqları həm əsərin müəllifliyinin tanınmasını, həm də müəyyən hallarda istifadədən qonorar əldə etməsini əhatə edir.
Bəstəkarın musiqidə rolu
Bəstəkar musiqinin ilkin yaradıcı mənbəyidir. İfaçı əsəri səsləndirsə də, əsərin melodik və struktur əsasını bəstəkar qurur. Buna görə bəstəkarlıq həm yaradıcılıq, həm də texniki bilik tələb edən peşədir. Klassik partituradan müasir elektron musiqiyə qədər fərqli üsullar istifadə olunsa da, əsas məqsəd eynidir: musiqi ideyasını tam və ifadəli bir əsərə çevirmək.
