Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyi (IRENA)

Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyi — IRENA (International Renewable Energy Agency) bərpa olunan enerjinin geniş və davamlı istifadəsini təşviq edən hökumətlərarası beynəlxalq təşkilatdır. Agentlik ölkələrə günəş, külək, hidroenerji, geotermal enerji, bioenerji və digər bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı ilə bağlı enerji siyasəti, texnologiya, investisiya, statistika və enerji keçidinin planlaşdırılması sahələrində dəstək göstərir. IRENA-nın fəaliyyəti yalnız elektrik stansiyalarının tikintisi ilə bağlı deyil; təşkilat enerji sistemlərinin transformasiyası, şəbəkələrin inkişafı, enerji saxlama texnologiyaları, investisiyaların cəlb edilməsi və bərpa olunan enerjinin iqtisadi təsirləri kimi mövzuları da araşdırır.

IRENA Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ayrıca qurumu deyil. O, öz təsis sənədi, üzvləri, Assambleyası, Şurası və Katibliyi olan müstəqil hökumətlərarası təşkilatdır. Azərbaycan da IRENA-nın üzvləri sırasındadır.

IRENA nə vaxt yaradılıb?

IRENA-nın yaradılması haqqında təsis konfransı 26 yanvar 2009-cu ildə Almaniyanın Bonn şəhərində keçirilib. Agentliyin Statutu həmin konfransda qəbul edilib. İlk IRENA Assambleyası isə 4–5 aprel 2011-ci ildə Əbu-Dabidə keçirilib və bundan sonra təşkilat tam fəaliyyət göstərən beynəlxalq qurum kimi formalaşıb.

Bərpa olunan enerji üzrə ayrıca beynəlxalq təşkilat yaratmaq ideyası isə daha əvvəl meydana çıxmışdı. IRENA-nın məlumatına görə, belə bir qurumun yaradılması ilə bağlı çağırışlar hələ 1980-ci illərin əvvəllərində səsləndirilirdi və 2004-cü ildə Bonnda keçirilmiş Bərpa Olunan Enerji üzrə Beynəlxalq Konfrans zamanı məsələ yenidən gündəmə gəlmişdi. Sonrakı dövlətlərarası əməkdaşlıq 2009-cu ildə IRENA-nın yaradılması ilə nəticələndi.

IRENA-nın baş qərargahı haradadır?

Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyinin daimi qərargahı Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Əbu-Dabi şəhərində yerləşir. Əbu-Dabinin agentliyin daimi yerləşmə yeri olması IRENA Assambleyasının ilk sessiyasında müəyyən edilib. Təşkilatın Almaniyanın Bonn şəhərində İnnovasiya və Texnologiya Mərkəzi də fəaliyyət göstərir.

Əbu-Dabinin IRENA-nın qərargahına ev sahibliyi etməsi Yaxın Şərqdə yerləşən beynəlxalq enerji təşkilatı üçün diqqətçəkən məqamdır. Agentlik buradan üzv dövlətlərlə, hökumətlərlə, beynəlxalq maliyyə institutları, özəl sektor və digər tərəfdaşlarla əməkdaşlığı koordinasiya edir.

IRENA-nın əsas məqsədi nədir?

IRENA-nın əsas məqsədi ölkələrin bərpa olunan enerji mənbələrinə əsaslanan daha dayanıqlı enerji sistemlərinə keçidini sürətləndirməkdir. Bunun üçün agentlik hökumətlərə hansı texnologiyaların mövcud olduğunu göstərməklə kifayətlənmir, həm də enerji siyasəti, investisiya imkanları, infrastruktur, texnologiya xərcləri və enerji sistemlərinin gələcək inkişafı üzrə məlumat və analitik materiallar hazırlayır.

Məsələn, ölkə günəş və külək enerjisini sürətlə artırmaq istəyirsə, məsələ yalnız yeni generasiya güclərinin quraşdırılmasından ibarət deyil. Elektrik şəbəkəsinin həmin gücləri qəbul etməsi, istehsal və tələbin balanslaşdırılması, enerji saxlama sistemləri, investisiya mexanizmləri və müvafiq normativ baza da nəzərə alınmalıdır. IRENA-nın işi enerji keçidinin bu elementlərini birlikdə qiymətləndirməyə yönəlib.

IRENA hansı enerji mənbələri ilə məşğul olur?

Agentliyin fəaliyyət dairəsinə müxtəlif bərpa olunan enerji texnologiyaları daxildir. Günəş fotovoltaik sistemləri, günəş istilik texnologiyaları, quruda və dənizdə külək enerjisi, hidroenerji, geotermal enerji, bioenerji və okean enerjisi bu istiqamətlər arasındadır.

Son illərdə IRENA-nın işi yalnız generasiya texnologiyalarından daha geniş enerji sisteminə doğru inkişaf edib. Elektrikləşdirmə, enerji saxlama sistemləri, elektrik şəbəkələri, yaşıl hidrogen, enerji sistemlərinin rəqəmsallaşdırılması və sektorların inteqrasiyası da enerji keçidinin mühüm elementləri kimi araşdırılır. 2026-cı ildə agentliyin gündəliyində şəbəkələr, enerji planlaşdırılması, rəqəmsal innovasiyalar, süni intellekt, maliyyələşdirmə və yaşıl sənayeləşmə kimi məsələlər də yer alıb.

IRENA ölkələrə necə kömək edir?

IRENA-nın əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri üzv dövlətlərə enerji siyasətinin hazırlanmasında məlumat və ekspert dəstəyi göstərməkdir. Agentlik ölkələrin bərpa olunan enerji potensialını, mövcud enerji sistemini, investisiya şəraitini və institusional imkanlarını qiymətləndirən araşdırmalar hazırlaya bilər.

IRENA tərəfindən istifadə edilən alətlərdən biri Renewables Readiness Assessment — bərpa olunan enerjiyə hazırlığın qiymətləndirilməsidir. Bu proses ölkənin bərpa olunan enerjinin genişləndirilməsi üçün mövcud vəziyyətini sistemli şəkildə araşdırmağa və praktik tədbirləri müəyyən etməyə xidmət edir.

Agentlik layihələrin maliyyələşdirilməsinə çıxışın yaxşılaşdırılması istiqamətində də işləyir. IRENA-nın illik hesabatında layihə tərtibatçılarına maliyyə əldə etməkdə və investorların daha güclü layihə portfelləri formalaşdırmasında dəstək göstərilməsi fəaliyyət istiqamətlərindən biri kimi qeyd olunur.

IRENA-nın statistikası nə üçün istifadə olunur?

IRENA dünya üzrə bərpa olunan enerji sektoruna dair geniş statistik məlumat bazası hazırlayır. Agentliyin müntəzəm nəşrləri arasında bərpa olunan elektrik enerjisi gücləri, yeni quraşdırılmış generasiya, texnologiyaların qiyməti, investisiyalar və məşğulluqla bağlı hesabatlar yer alır.

Məsələn, Renewable Capacity Statistics 2026 nəşrində 2016–2025-ci illər üzrə dünya ölkələrinin bərpa olunan elektrik enerjisi gücləri haqqında statistik məlumatlar təqdim edilir.

Bu məlumatlardan hökumətlər, tədqiqatçılar, enerji şirkətləri, investorlar və beynəlxalq təşkilatlar istifadə edə bilirlər. Müxtəlif ölkələrin eyni metodoloji çərçivədə müqayisə edilməsi enerji sektorundakı dəyişiklikləri daha aydın izləməyə imkan verir.

IRENA-nın strukturu necədir?

IRENA-nın üç əsas institusional orqanı Assambleya, Şura və Katiblikdir. Assambleya təşkilatın ali qərarverici orqanıdır və üzv dövlətlərin nümayəndələrini bir araya gətirir. Şura Assambleyanın işinə hazırlıq görür, proqram və büdcə kimi sənədləri nəzərdən keçirir. Katiblik isə təşkilatın gündəlik fəaliyyətini və qəbul edilmiş iş proqramının icrasını həyata keçirir.

IRENA Assambleyası enerji nazirləri, hökumət nümayəndələri və enerji sektorunun digər iştirakçıları üçün qlobal müzakirə platforması rolunu oynayır. 2026-cı ilin yanvarında Əbu-Dabidə keçirilən IRENA Assambleyasının 16-cı sessiyasında 1500-dən çox nazir, hökumət rəsmisi, şirkət rəhbəri və tərəfdaş iştirak edib.

IRENA-nın baş direktoru kimdir?

2026-cı ildə Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyinin baş direktoru italiyalı Françesko La Kameradır (Francesco La Camera). O, IRENA-nın doqquzuncu Assambleyasında bu vəzifəyə seçilib və 4 aprel 2019-cu ildə fəaliyyətə başlayıb.

La Camera bundan əvvəl İtaliyanın Ətraf Mühit, Torpaq və Dəniz Nazirliyində davamlı inkişaf, ətraf mühit məsələləri, Avropa İttifaqı və beynəlxalq əlaqələr üzrə baş direktor vəzifəsində çalışıb. Onun fəaliyyət sahələrinə iqlim siyasəti, davamlı inkişaf və beynəlxalq əməkdaşlıq daxil olub. IRENA-da isə agentliyin strategiyasının və iş proqramının üzv dövlətlərlə əməkdaşlıq şəraitində həyata keçirilməsinə rəhbərlik edir.

IRENA-ya hansı ölkələr daxildir?

IRENA geniş beynəlxalq üzvlüyə malik hökumətlərarası təşkilatdır. 2026-cı ilin yanvarında agentliyin rəsmi açıqlamasında IRENA-nın 171 üzvü olduğu bildirilirdi. Bundan başqa, təşkilata qoşulma prosesində olan dövlətlər də mövcuddur.

Üzvlər arasında Avropa, Asiya, Afrika, Amerika, Yaxın Şərq və Sakit okean regionundan dövlətlər, həmçinin Avropa İttifaqı yer alır. Azərbaycan IRENA-nın rəsmi üzvlər siyahısına daxildir.

Bu geniş üzvlük agentliyə müxtəlif enerji sistemlərinə malik ölkələrin təcrübəsini müqayisə etməyə imkan verir. Bəzi dövlətlər artıq elektrik istehsalında yüksək bərpa olunan enerji payına malik olduğu halda, digərləri enerji keçidinin daha erkən mərhələsindədir.

Azərbaycan və IRENA əməkdaşlığı

Azərbaycan IRENA-nın üzvüdür və son illərdə agentliklə əməkdaşlıq bərpa olunan enerji layihələri və regional enerji keçidi çərçivəsində daha çox görünür.

IRENA COP29 zamanı Accelerated Partnership for Renewable Energy in Central Asia (APRECA) təşəbbüsünü başladıb. Təşəbbüs Mərkəzi Asiya və əlaqəli bazarlarda bərpa olunan enerji əsaslı enerji keçidinin sürətləndirilməsinə, regional əlaqələrin genişləndirilməsinə, investisiyaların təşviqinə və yaşıl sənayeləşməyə yönəlib. IRENA-nın 2026-cı il məlumatına əsasən, APRECA iştirakçıları Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğız Respublikası, Tacikistan və Özbəkistandır.

IRENA-nın 2026-cı ildə Bakıda keçirdiyi forum

IRENA-nın Azərbaycanla əməkdaşlığının konkret nümunələrindən biri 1–2 iyun 2026-cı ildə Bakı Konqres Mərkəzində keçirilən Mərkəzi Asiya Enerji Keçidi İnvestisiya Forumudur. Tədbir Baku Energy Week 2026 çərçivəsində təşkil olunub.

Forum hökumətləri, maliyyə institutlarını, layihə tərtibatçılarını və digər maraqlı tərəfləri bir araya gətirməyə yönəlmişdi. Proqramda bərpa olunan enerji layihələrinin maliyyələşdirilməsi, investisiya prioritetləri, layihə təkliflərinin hazırlanması və potensial investorlarla layihə sahiblərinin əlaqələndirilməsi kimi mövzular nəzərdə tutulmuşdu. Məqsəd regionda bərpa olunan enerjinin tətbiqini sürətləndirmək və investisiya imkanlarını genişləndirmək idi.

IRENA investisiyalarla necə işləyir?

Bərpa olunan enerji layihələrinin qarşısındakı əsas maneələrdən biri xüsusilə inkişaf etməkdə olan bazarlarda maliyyəyə çıxışdır. Layihənin texniki potensialının olması onun avtomatik olaraq maliyyələşdiriləcəyi demək deyil. İnvestor üçün hüquqi çərçivə, elektrik alışı mexanizmi, valyuta və siyasi risklər, şəbəkəyə qoşulma imkanları və layihənin maliyyə dayanıqlığı da vacibdir.

IRENA buna görə hökumət siyasəti ilə real layihə investisiyası arasındakı boşluğu azaltmağa çalışır. Agentlik layihə tərtibatçılarına maliyyələşdirmə imkanlarına çıxışda, investorların isə uyğun layihə portfelləri formalaşdırmasında dəstək göstərir.

Enerji keçidi IRENA üçün nə deməkdir?

Enerji keçidi yalnız kömür, neft və qazın günəş və külək enerjisi ilə əvəz edilməsi deyil. Elektrik istehsalının dəyişməsi ilə yanaşı, nəqliyyatın, sənayenin və binaların elektrikləşdirilməsi, elektrik şəbəkələrinin gücləndirilməsi, enerji saxlama sistemlərinin genişləndirilməsi və yeni texnologiyaların tətbiqi tələb olunur.

IRENA 2026-cı ildə elektrikləşdirməni enerji keçidinin növbəti mərhələsinin əsas istiqamətlərindən biri kimi ön plana çıxarıb. Agentliyin baş direktoru Françesko La Camera London Climate Action Week zamanı enerji keçidinin növbəti mərhələsinin yalnız nə qədər bərpa olunan elektrik istehsal edilməsindən deyil, iqtisadiyyatların nə dərəcədə elektrikləşdirilməsindən asılı olacağını vurğulayıb.

IRENA niyə vacib beynəlxalq məlumat mənbəyidir?

Bərpa olunan enerji haqqında məlumat çoxsaylı dövlət qurumları, şirkətlər və araşdırma təşkilatları tərəfindən yayımlanır. IRENA-nın fərqi onun hökumətlərarası mandat əsasında fəaliyyət göstərməsi və qlobal miqyasda müqayisə edilə bilən enerji məlumatları hazırlamasıdır.

Agentliyin statistikası müəyyən ölkənin günəş və külək enerjisi gücünü başqa ölkələrlə müqayisə etmək, qlobal artım tempini izləmək və texnologiyaların iqtisadi vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər. Eyni zamanda IRENA enerji keçidinin yalnız texniki deyil, investisiya, məşğulluq, enerji təhlükəsizliyi və sosial-iqtisadi tərəflərini də araşdırır.

Bu səbəbdən Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyi bərpa olunan enerji sahəsində sadəcə statistik məlumat dərc edən qurum deyil. IRENA hökumətlər arasında əməkdaşlıq yaradan, enerji siyasəti və texnologiyalar üzrə analitik məlumat hazırlayan, investisiyaların hərəkətə gətirilməsinə dəstək verən və qlobal enerji keçidinin istiqamətlərini araşdıran beynəlxalq platformadır.