#beynəlxalq reparasiyalar hərəkatı
Beynəlxalq Reparasiyalar Hərəkatı
Beynəlxalq Reparasiyalar Hərəkatı (Qlobal Təzminat Hərəkatı — Global Reparations Movement) — müstəmləkəçilik (kolonializm), köləlik, irqi ayrı-seçkilik və imperialist istismar fəsadlarından əziyyət çəkmiş xalqların, icmaların və dövlətlərin hüquqlarını müdafiə edən, onlara vurulmuş tarixi, maddi və mənəvi zərərin əvəzinin (təzminat/reparasiya) ödənilməsini tələb edən qlobal ictimai-siyasi və hüquqi hərəkatdır.
Bu hərəkat keçmiş müstəmləkəçi imperiyaların (Böyük Britaniya, Fransa, İspaniya, Portuqaliya, Niderland və s.) müasir inkişaf səviyyələrinin birbaşa Afrika, Karib hövzəsi, Latın Amerikası və Asiya xalqlarının resurslarının yağmalanması hesabına baş verdiyini əsas gətirərək, beynəlxalq miqyasda tarixi ədalətin bərpasını tələb edir.
Hərəkatın Əsas Məqsədləri və Tələbləri
Beynəlxalq Reparasiyalar Hərəkatı təzminat anlayışını sadəcə "nağd pul ödənilməsi" kimi görmür, prosesə daha geniş və struktur cəhətdən yanaşır:
Maddi və Maliyyə Təzminatı: Müstəmləkə dövründə talan edilmiş təbii resursların, qul əməyinin və qanunsuz vergilərin kompensasiyası olaraq birbaşa maliyyə yardımlarının edilməsi, post-kolonial (müstəmləkəçilikdən sonrakı) ölkələrin xarici borclarının silinməsi.
İnfrastruktur və İnkişaf Dəstəyi: Keçmiş müstəmləkələrdə təhsil, səhiyyə, texnologiya və şəhərsalma sistemlərinin qurulması üçün xüsusi fondların yaradılması.
Mədəni İrsin Qaytarılması (Restitusiya): Müstəmləkəçilik dövründə Afrika və digər regionlardan qanunsuz olaraq Avropa muzeylərinə daşınmış tarixi sənət əsərlərinin, milli eksponatların və qədim artefaktların öz sahiblərinə rəsmi şəkildə geri qaytarılması.
Rəsmi Üzr və Tarixi Etiraf: Keçmiş müstəmləkəçi dövlətlərin parlament və hökumət səviyyəsində törətdikləri cinayətləri, qətliamları rəsmən etiraf etməsi və bəşəriyyətə qarşı cinayət kimi qəbul etməsi.
Hərəkatın Beynəlxalq Müstəvidəki İnstitusional Dayaqları
Qlobal təzminat hərəkatı müxtəlif regional və beynəlxalq ittifaqlar vasitəsilə diplomatik təzyiqlərini artırır:
CARICOM Təzminat Komissiyası: Karib Hövzəsi Dövlətləri Birliyi (CARICOM) Avropa dövlətlərinə qarşı rəsmi təzminat tələb edən 10 bəndlik fəaliyyət planı hazırlamış ən aktiv regional qurumdur.
Afrika İttifaqı (AU): Afrika qitəsi ölkələrinin vahid cəbhədən çıxış edərək transatlantik qul ticarəti və müstəmləkəçilik dövrü üçün qlobal kompensasiya forumlarının yaradılmasını tələb etməsi.
Beynəlxalq Dekolonizasiya Cəbhəsi: Hərəkatın Jan-Pyer Xose Martin kimi aktiv rəhbərləri və katibləri xüsusilə Fransa və digər dövlətlərin hələ də dənizaşırı ərazilər statusunda saxladığı yerlərdə (Yeni Kaledoniya, Martinika və s.) neomüstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə aparırlar.
Azərbaycan və Dekolonizasiya / Reparasiya Hərəkatı
Azərbaycan son illərdə qlobal dekolonizasiya və təzminat hərəkatının ən mühüm siyasi, intellektual və diplomatik mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Ölkəmizin bu hərəkatdakı rolu aşağıdakı strateji addımlarla xarakterizə olunur:
Qoşulmama Hərəkatına Sədrlik Dövrü: Azərbaycan Qoşulmama Hərəkatına rəhbərlik etdiyi dövrdə müstəmləkəçiliyin yeni formalarına (neokolonializm) qarşı mübarizəni beynəlxalq gündəliyə daşımışdır.
Bakı Təşəbbüs Qrupunun (BTQ) Yaradılması: 2023-cü ildə Bakıda yaradılmış bu qrup, xüsusilə Fransanın dənizaşırı müstəmləkələrində (məsələn, Korsika, Qvadelupa, Martinika, Fransız Polineziyası və Yeni Kaledoniya) insan hüquqlarının pozulmasını, yerli xalqların öz müqəddəratını təyin etmə hüquqlarını qlobal səviyyədə müdafiə edir və Bakıda ardıcıl beynəlxalq konfranslar təşkil edir.
WUF13 Bakı Forumu Konteksi: Bakıda keçirilən 13-cü Ümumdünya Şəhərsalma Forumunda (WUF13) post-kolonial cəmiyyətlərdə gənclərin rolu və şəhərsalma bərabərsizliyi müzakirə edilərkən, Qlobal Təzminat Hərəkatının nümayəndələri Bakı platformasından istifadə edərək keçmiş imperialist dövlətlərin ekoloji və şəhərsalma sahəsində də "təzminat" ödəməli olduqlarını, iqlim böhranının əslində tarixi müstəmləkəçiliyin bir fəsadı olduğunu bəyan etmişlər.
