brayl qələmi

Brayl qələmi (peşəkar və beynəlxalq ədəbiyyatda "qrifel" olaraq adlandırılır), görmə məhdudiyyəti olan və ya tamamilə görmə qabiliyyətini itirmiş şəxslərin fransız pedaqoqu Lui Brayl tərəfindən ixtira edilmiş qabarıq-nöqtəli Brayl şrifti ilə yazı yazmasını təmin edən xüsusi mexaniki alətdir. Bu cihaz rəsmi olaraq "qələm" adlandırılsa da, bildiyimiz ənənəvi mürəkkəbli, gelli və ya qrafitli yazı qələmlərindən köklü surətdə fərqlənir. Daxilində heç bir rəngləyici, boyaq maddəsi və ya mürəkkəb çəni daşımır. Onun yeganə və əsas funksiyası, xüsusi sıxlığa malik kağız vərəqlərinin üzərinə fiziki təzyiq tətbiq edərək, taktil (toxunma) üsulla oxuna bilən qabarıq nöqtələr relyefi formalaşdırmaqdır.Brayl Qələminin Texniki QuruluşuStruktur baxımından Brayl qələmi olduqca sadə, lakin erqonomik və funksional dizayna malikdir. O, iki əsas hissədən ibarətdir:Tutacaq (Gövdə): İnsanın baş və şəhadət barmaqları ilə rahat şəkildə qavranılması, yazı zamanı əlin tez yorulmaması üçün xüsusi anatomik formada hazırlanır. Müasir dövrdə əsasən yüksəkkeyfiyyətli, hamar plastikdən, klassik modellərdə isə cilalanmış taxtadan və ya yüngül metal xəlitələrdən istehsal olunur. Üst hissəsi adətən yastı formadadır ki, istifadəçi ovucu ilə təzyiq tətbiq edərkən gücü bərabər paylaya bilsin.Yazı Mili (İynə): Gövdənin uc hissəsinə möhkəm bərkidilmiş, paslanmaz poladdan hazırlanan qısa və kütləşdirilmiş iynə formrasındadır. Bu milin ucu kağızı deşmək üçün deyil, yalnız deformasiyaya uğradıb batıq yaratmaq üçün xüsusi olaraq dairəvi şəkildə kütləşdirilir. Əgər iynə iti olarsa, kağız cırılar və relyef korlanaraq yazının taktil oxunuşunu qeyri-mümkün edər.Brayl Lövhəsi (Şablon) ilə Birgə İstifadə ProsesiBrayl qələmi heç bir halda təkbaşına istifadə edilə bilməz. Onun yazı funksiyasını yerinə yetirməsi üçün mütləq Brayl lövhəsi (xüsusi şablon xətkeş) və standart yazı kağızlarından daha qalın olan xüsusi Brayl kağızı ($>140-160 g/m^2$) tələb olunur.Yazı prosesi aşağıdakı rəsmi metodologiyaya uyğun olaraq addım-addım həyata keçirilir:Kağızın Yerləşdirilməsi: İki laydan ibarət olan metal və ya plastik Brayl lövhəsi kitab kimi açılır. Qalın kağız vərəqi bu iki layın arasına düzgün şəkildə yerləşdirilərək lövhə qapadılır. Lövhənin kənarlarındakı bərkidici dişlər kağızın sürüşməsinin qarşısını alır.Matris Sistemi: Lövhənin üst qatında düzbucaqlı xanalardan (hüceyrələrdən) ibarət sətirlər mövcuddur. Hər bir xana daxilində Brayl şriftinin əsasını təşkil edən 6 nöqtəlik matris sisteminin (2 sütun, 3 sətir) rəsmi kordinatları yerləşir. Lövhənin alt qatında isə həmin nöqtələrə tam uyğun gələn kiçik yarımkürə formalı batıqlar mövcuddur.Nöqtələrin Vurulması: İstifadəçi brayl qələmini xananın daxilindəki konkret nöqtə koduna uyğun gələn koordinata yerləşdirir və yuxarıdan aşağıya doğru fiziki təzyiqlə sıxır. Qələmin ucu kağızı alt laydakı batığın içinə doğru itələyir və kağızın üzərində mikroskopik çökəklik yaranır.Güzgü Effekti: Sağdan Sola Yazı MetodikasıBrayl qələmi ilə yazı yazmağın ən unikal və intellektual xüsusiyyəti onun "güzgü effekti" prinsipi üzərində qurulmasıdır. Qələmlə kağızın üst hissəsindən basılaraq yaradılan batıqlar, kağızın tərs (alt) üzündə qabarıq nöqtələrə çevrilir. Buna görə də, vərəqi çevirib oxuyarkən hərflərin düzgün ardıcıllıqla düzülməsi üçün, yazı prosesi sağdan sola doğru icra edilməlidir.Bu zaman hər bir hərfin kodu da rəsmi olaraq güzgü əksində yazılır. Məsələn, standart oxunuşda sol sütunun birinci nöqtəsi olan "A" hərfi, yazı prosesində sağ sütunun birinci nöqtəsi olaraq kağıza vurulur. Yazı tamamlandıqdan sonra kağız lövhədən çıxarılır, tərsinə çevrilir və artıq rəsmi, standart qaydada — soldan sağa doğru, barmaq uclarının həssas taktil reseptorları ilə toxunularaq sürətlə oxunur.Müasir Təhsildə və Gündəlik Həyatda Önəmiİnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı nəticəsində hazırda elektron Brayl displeyləri, nitq sintezatorları (səsli proqramlar) və rəqəmsal audio-bələdçilər geniş tətbiq olunsa da, ənənəvi Brayl qələmi və lövhəsi öz rəsmi statusunu və aktuallığını tam qoruyub saxlayır.Görmə məhdudiyyətli uşaqların ilkin savadlılıq qazanması, hərflərin konfiqurasiyasını beynində vizuallaşdırması, orfoqrafiya və punktuasiya qaydalarına tam yiyələnməsi üçün bu mexaniki alətlərlə yazı yazmaq fundamental əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, kor mütəxəssislərin və tələbələrin gündəlik həyatda (kompüter və ya elektrik enerjisi olmayan mühitlərdə) qəfil qeydlər aparması, dərman qutularını, sənədləri rəsmi olaraq markalaması üçün Brayl qələmi ən ucuz, etibarlı və əlçatan müstəqillik alətidir.