Buxara papaq

Buxara papaq Azərbaycan ənənəvi kişi baş geyimlərindən biri olan, əsasən yüksək keyfiyyətli qaragül dərisindən hazırlanan papaq növüdür. Tarixi mənbələrdə bu papaqların hazırlanması üçün istifadə olunan qaragül dərisinin Orta Asiyadan, xüsusilə Buxara bölgəsindən gətirildiyi göstərilir. Məhz buna görə yerli əhali arasında belə papaqlar “Buxara papaq” adı ilə tanınıb. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Buxara papağı daha çox imkanlı şəhər sakinləri, bəylər, tacirlər və digər varlı təbəqələrin geyimində rast gəlinən baş geyimlərindən olub.

Buxara papağın materialı və hazırlanması

Buxara papağın əsas materialı qaragül quzusunun dərisidir. Qaragül dərisi sıx və buruq xəz quruluşu, parıltısı və xarakterik görünüşü ilə seçilir. Tarixən bu cür dərilər Orta Asiya bölgələrindən Azərbaycana gətirilərək yerli papaqçı ustalar tərəfindən işlənib.

Ənənəvi papaq əsasən gövdə, üst hissə və astardan ibarət olurdu. Papağın daxili hissəsində mövsüm və istifadə məqsədindən asılı olaraq yun və ya pambıq parçadan astar tətbiq edilə bilərdi. Forma xüsusi qəlib üzərində hazırlanır, dəri biçilir və əl ilə tikilirdi.

Papaqçılıq Azərbaycanda ayrıca sənətkarlıq sahəsi kimi inkişaf edib. Ustalar sifarişçinin baş ölçüsünə, istəyinə və bölgədə qəbul olunmuş formaya uyğun müxtəlif papaqlar hazırlayırdılar. Buxara papağı da bahalı materialdan hazırlanmasına görə daha qiymətli nümunələrdən sayılırdı.

Növləri, rəngləri və geyim ənənəsi

Qaragül dərisinin rənginə görə Buxara papaqlarının müxtəlif adları mövcud olub. Qara rəngli nümunələr “ərəbi papaq”, boz və ya çal rəngli papaqlar “Şirazi papaq” və ya “çalpapaq”, qızılı və gümüşü çalarlı nümunələr isə “sür papaq” kimi tanınıb.

Papağın forması da bölgəyə və dövrə görə dəyişirdi. Konusvari, dairəvi və daha yığcam formalı papaqlara rast gəlinirdi. Qarabağda gənclərin daha yüngül və dairəvi formalı papaqlardan istifadə etdiyi, yaşlı kişilərin isə daha iri və hündür formalara üstünlük verdiyi barədə etnoqrafik məlumatlar mövcuddur.

Ənənəvi Azərbaycan kişi geyimində papaq yalnız soyuqdan qoruyan baş geyimi deyildi. O, insanın sosial mövqeyi, yaşı, yaşadığı bölgə və bəzən maddi imkanları haqqında da müəyyən təsəvvür yarada bilirdi. Bahalı Buxara dərisindən hazırlanan papaqlar buna görə daha çox imkanlı şəxslərlə əlaqələndirilirdi.

Azərbaycan mədəniyyətində Buxara papaq

Papaq Azərbaycan ənənəvi kişi geyiminin ən tanınan elementlərindən biridir. Tarixən kişi üçün papaq ləyaqət, şərəf və ictimai mövqe ilə əlaqələndirilib. Baş geyiminə münasibət yalnız məişət deyil, həm də etik və simvolik məna daşıyıb.

Buxara papaq bu ənənənin daha qiymətli və prestijli formalarından biri hesab olunurdu. Köhnə fotoşəkillərdə, teatr və kino əsərlərində, muzey kolleksiyalarında belə papaqlara rast gəlmək mümkündür. Onlar XIX–XX əsrlərdə şəhər və kənd geyim mədəniyyətini öyrənmək üçün də mühüm etnoqrafik materialdır.

Bu gün Buxara papaq gündəlik geyim elementi kimi əvvəlki qədər geniş istifadə olunmasa da, milli geyim nümunələrində, tarixi səhnələşdirmələrdə, muzey ekspozisiyalarında və ənənəvi papaqçılıq sənətində qorunur. Müasir papaq ustaları da qaragül və digər xəz materiallarından klassik formalarda papaqlar hazırlamaqda davam edirlər.