Çap maşını

Çap maşını mətn, təsvir və digər məlumatların kağız və ya başqa material üzərinə köçürülməsi və çoxaldılması üçün istifadə olunan qurğu və ya avadanlıqdır. Anlayış həm tarixi mətbəə dəzgahlarını, həm də müasir sənaye çap avadanlıqlarını əhatə edə bilər. Çap maşınının inkişafı kitabların, qəzetlərin və digər yazılı materialların daha sürətli və çoxsaylı nüsxədə hazırlanmasına imkan verərək informasiya və nəşriyyat tarixində mühüm dəyişiklik yaradıb.

Çap maşını nədir?

Çap maşınının əsas funksiyası əvvəlcədən hazırlanmış mətn və ya təsviri müəyyən səth üzərində təkrar istehsal etməkdir.

Tarixi çap üsullarında mürəkkəb çap elementinin üzərinə çəkilir və təzyiq vasitəsilə kağıza köçürülürdü. Müasir maşınlarda isə ofset, rəqəmsal, fleksoqrafik və digər çap texnologiyalarından istifadə edilə bilər.

Buna görə “çap maşını” yalnız bir konkret qurğunu deyil, müxtəlif dövrlərdə və texnologiyalarda istifadə edilmiş geniş avadanlıq qrupunu ifadə edir.

Çap maşınının tarixi

Çap texnologiyasının tarixi Qutenberqdən xeyli əvvələ gedib çıxır. Şərqi Asiyada taxta bloklarla çap əsrlər əvvəl istifadə olunurdu. Çində Bi Şen XI əsrdə daşına bilən çap elementləri ilə bağlı mühüm yenilik etmişdi.

Avropada çap tarixinin əsas dönüş nöqtələrindən biri XV əsrdə İohann Qutenberqin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Qutenberq daşına bilən metal hərflər, uyğun mürəkkəb və mexaniki presi vahid səmərəli çap sistemində birləşdirdi.

Bu texnologiya kitabların daha böyük tirajlarla hazırlanmasına və çap məhsullarının Avropada sürətlə yayılmasına şərait yaratdı.

Qutenberqin çap maşını

İohann Qutenberq təxminən 1450-ci illərdə Avropada daşına bilən metal şriftlərdən istifadə edən çap sistemini inkişaf etdirdi.

Onun texnologiyasında hərflər ayrıca metal elementlər şəklində hazırlanır, mətn üçün düzülür, mürəkkəblə örtülür və pres vasitəsilə kağıza köçürülürdü. Çap başa çatdıqdan sonra həmin hərflər sökülərək başqa mətn üçün yenidən istifadə edilə bilirdi.

Bu yanaşma əlyazma kitabların hazırlanması ilə müqayisədə mətnlərin çoxaldılması prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirdi.

Qutenberq Bibliyası

Çap tarixinin ən məşhur nümunələrindən biri Qutenberq Bibliyasıdır. O, təxminən 1455-ci ildə tamamlanıb və Avropada daşına bilən metal şriftlərlə hazırlanmış ən erkən iri həcmli çap əsərlərindən biri hesab edilir.

Qutenberq Bibliyası yalnız dini əsər deyil, həm də çap texnologiyasının inkişafını nümayiş etdirən mühüm tarixi nümunədir.

Bu nəşrin qorunub saxlanılan nüsxələri və fraqmentləri bu gün dünyanın müxtəlif kitabxana və muzey kolleksiyalarında yer alır.

Daşına bilən şrift sistemi

Erkən çap maşınlarının inkişafında daşına bilən şrift mühüm rol oynayıb.

Hər bir hərf və işarə ayrıca element şəklində hazırlanırdı. Mətn yığıldıqdan sonra elementlər müəyyən çərçivədə sabitlənir və çap üçün istifadə olunurdu.

Eyni hərflərin başqa səhifələr üçün yenidən istifadə edilməsi mümkün olduğundan bu sistem mətnlərin çoxaldılmasını daha çevik edirdi.

Mətbəə çap maşını

Mətbəə çap maşını kitab, qəzet, jurnal, broşür, afişa və digər çap məhsullarının hazırlanması üçün istifadə edilən avadanlıqdır.

Əvvəlki mətbəələrdə işin böyük hissəsi mexaniki və əl əməyinə əsaslanırdı. Sənaye inqilabı dövründə buxar və daha sonra elektrik enerjisindən istifadə edən maşınların meydana çıxması çap sürətini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı.

Müasir mətbəələrdə isə çap prosesi böyük ölçüdə avtomatlaşdırılmış sistemlər vasitəsilə həyata keçirilə bilər.

Silindrli və rotasiya çap maşınları

Çap texnologiyasının sənayeləşməsi nəticəsində daha yüksək sürətlə işləyə bilən maşınlar yaradıldı.

Silindrli sistemlərdə çap prosesi düz səthlə fırlanan silindrin qarşılıqlı hərəkətindən istifadə edə bilərdi. Sonrakı rotasiya maşınlarında isə çap elementləri fırlanan silindrlər üzərində yerləşdirildi.

Rotasiya prinsipi xüsusilə qəzet və digər böyük tirajlı nəşrlərin sürətli istehsalında mühüm rol oynadı.

Ofset çap maşını

Ofset çap kommersiya və nəşriyyat sahəsində geniş istifadə olunan çap üsullarından biridir.

Bu texnologiyada təsvir çap formasından birbaşa kağıza deyil, əvvəlcə rezin örtüklü silindrə, oradan isə çap səthinə köçürülür. “Ofset” anlayışı da məhz bu dolayı köçürmə prinsipindən yaranır.

Ofset çap böyük tirajlı kitab, jurnal, kataloq, broşür, qablaşdırma və digər məhsulların istehsalında istifadə edilə bilər.

Rəqəmsal çap maşını

Rəqəmsal çapda məlumatın fiziki çap formasına ənənəvi üsulla hazırlanmasına ehtiyac olmadan rəqəmsal fayldan birbaşa çap prosesi həyata keçirilə bilər.

Bu xüsusiyyət az tirajlı sifarişlərdə və fərdiləşdirilmiş materialların hazırlanmasında rəqəmsal çapı əlverişli edir.

Mətn və dizaynda dəyişikliklərin rəqəmsal şəkildə aparılması müxtəlif versiyaların qısa müddətdə hazırlanmasına imkan verir.

Fleksoqrafik çap maşını

Fleksoqrafiya elastik çap formalarından istifadə edən rotasiya çap üsuludur.

Bu texnologiya kağızla yanaşı plastik plyonka, etiket və müxtəlif qablaşdırma materialları üzərində çap üçün geniş tətbiq edilir.

Fleksoqrafik maşınlar xüsusilə qablaşdırma sənayesində mühüm yer tutur.

Çap maşını necə işləyir?

İş prinsipi çap texnologiyasından asılıdır. Klassik relyef çapında mürəkkəb qabarıq çap elementlərinə çəkilir və təzyiq altında kağıza ötürülür.

Ofset sistemində təsvir aralıq rezin silindr vasitəsilə çap edilir. Rəqəmsal maşınlarda isə məlumat elektron fayldan emal edilərək uyğun çap texnologiyası vasitəsilə səthə köçürülür.

Fərqli üsullara baxmayaraq əsas məqsəd eynidir: hazırlanmış məlumatı tələb olunan keyfiyyətdə çap səthinə köçürmək.

Rəngli çap

Müasir çap sənayesində rəngli təsvirlərin hazırlanması üçün çox vaxt bir neçə əsas rəngin kombinasiyasından istifadə edilir.

Geniş yayılmış sistemlərdən biri CMYK modelidir. Burada Cyan, Magenta, Yellow və Key/Black rəngləri müxtəlif nisbətlərdə tətbiq edilərək geniş rəng diapazonu yaradılır.

Çap maşınında hər rəng üçün ayrıca çap bölməsinin olması mümkündür. Sənaye maşınlarında material ardıcıl şəkildə bu bölmələrdən keçərək yekun rəngli təsviri formalaşdırır.

Çap maşını və yazı maşını arasındakı fərq

Çap maşını ilə yazı maşını eyni qurğu deyil.

Yazı maşını istifadəçinin klavişlərə basaraq mətni birbaşa kağız üzərində yaratmasına xidmət edir. Klassik yazı maşınında əsas məqsəd adətən sənədin fərdi nüsxəsini hazırlamaqdır.

Çap maşını isə əvvəlcədən hazırlanmış mətn və təsvirlərin çoxsaylı nüsxələrini istehsal etmək üçün nəzərdə tutula bilər. Buna görə onun əsas istifadə sahəsi mətbəə və poliqrafiya istehsalıdır.

Çap maşını və printer arasındakı fərq

Müasir danışıqda “çap maşını” və “printer” anlayışları bəzən bir-birinə yaxın mənada işlədilə bilər, lakin sənaye kontekstində fərq mövcuddur.

Printer əsasən kompüter və digər rəqəmsal cihazlardan sənədlərin çapı üçün istifadə olunan qurğudur. Çap maşını ifadəsi isə böyük tiraj və peşəkar poliqrafiya istehsalı üçün nəzərdə tutulmuş daha mürəkkəb avadanlıqları da əhatə edir.

Müasir peşəkar rəqəmsal çap sistemləri bu iki kateqoriya arasındakı ənənəvi sərhədi müəyyən dərəcədə yaxınlaşdırıb.

Çap maşınının nəşriyyatda rolu

Çap maşınının inkişafı məlumatın yayılması tarixində mühüm dönüş yaradıb. Kitabların daha sürətli və böyük tirajlarla hazırlanması elmi, dini, ədəbi və digər mətnlərin daha geniş auditoriyaya çatmasına şərait yaradıb.

Sonrakı əsrlərdə qəzet və jurnalların kütləvi istehsalı çap texnologiyasının ictimai informasiya sistemində rolunu daha da artırdı.

Bu gün rəqəmsal media geniş yayılsa da, kitab, jurnal, qablaşdırma, reklam materialları, etiketlər və digər fiziki məhsulların hazırlanmasında çap maşınlarından istifadə davam edir.