Çay

Çay təbii yataq boyunca hərəkət edən su axınıdır. Çaylar yağıntı, qar və buzlaqların əriməsi, bulaqlar və yeraltı sular hesabına qidalana bilər. Kiçik dağ çaylarından böyük düzənlik çaylarına qədər müxtəlif ölçüdə olan bu su axınları təbii landşaftın formalaşmasında, ekosistemlərin qorunmasında və insanların su ehtiyaclarının təmin edilməsində mühüm rol oynayır.

Çay nədir?

Coğrafiyada çay quruda özünün formalaşdırdığı təbii yataqla daimi və ya ilin müəyyən dövründə hərəkət edən su axını kimi izah olunur.

Çayın axdığı əsas yataq onun məcrası adlanır. Çayın başladığı yer mənbə, başqa çaya, gölə, dənizə və ya digər su hövzəsinə töküldüyü hissə isə mənsəb adlanır.

Əsas çaya qoşulan kiçik su axınları çayın qollarını təşkil edir. Əsas çay və onun qolları birlikdə çay sistemi yaradır.

Çay necə yaranır?

Çayların yaranması ərazinin relyefi, iqlimi, yağıntının miqdarı və yeraltı su ehtiyatları ilə əlaqəlidir. Su yüksək ərazilərdən aşağı istiqamətdə hərəkət edərək zamanla özünə yataq yaradır.

Çayların mənbəyi bulaq, göl, bataqlıq və ya buzlaq ola bilər. Dağlarda toplanmış qarın əriməsi də bir çox çayın qidalanmasında mühüm rol oynayır.

Bir çayın suyunu topladığı bütün ərazi çay hövzəsi adlanır. Hövzəyə düşən yağıntının müəyyən hissəsi səth və yeraltı axın vasitəsilə çaya daxil olur.

Dağ və düzənlik çayları

Çaylar axdıqları relyefə görə dağ və düzənlik çaylarına ayrılır.

Dağ çayları adətən böyük meyilliyə, sürətli axına və daşlı yatağa malik olur. Belə çaylarda şəlalə və astanalara rast gəlinə bilər. Güclü yağıntı və qar əriməsi zamanı bəzi dağ çaylarında suyun səviyyəsi sürətlə yüksələ və sel hadisələri yarana bilər.

Düzənlik çaylarında isə axın adətən daha sakit olur. Relyefin meyilliyi azaldıqca çay yatağı döngələr – meandrlar əmələ gətirə bilər.

Çayın əsas hissələri

Çayın coğrafi quruluşunu izah etmək üçün bir sıra terminlərdən istifadə olunur:

mənbə – çayın başladığı yer;

məcra – suyun əsasən hərəkət etdiyi yataq;

sahil – çayın yatağının kənar hissəsi;

çay qolu – əsas çaya qoşulan su axını;

hövzə – çayın sularını topladığı ərazi;

mənsəb – çayın sona çatdığı və başqa su obyektinə qarışdığı hissə;

subasar – suyun səviyyəsi yüksəldikdə müvəqqəti su altında qala bilən çayətrafı sahə.

Bu elementlərin forması və ölçüsü çayın yerləşdiyi ərazinin geoloji və iqlim xüsusiyyətlərinə görə dəyişir.

Çayların qidalanması

Çaylarda suyun miqdarı il ərzində eyni qalmır. Çayın qidalandığı su mənbələri onun mövsümi rejiminə birbaşa təsir göstərir.

Çaylar əsasən yağış, qar, buzlaq və yeraltı sularla qidalanır. Bir çox çayda isə qarışıq qidalanma müşahidə olunur.

Məsələn, dağlıq ərazilərdə yaz və yayın əvvəllərində qarın əriməsi çayların sululuğunu artıra bilər. Güclü yağışlardan sonra isə kiçik çaylarda suyun səviyyəsi qısa müddət ərzində kəskin yüksələ bilər.

Çayların təbiətdə rolu

Çaylar təbii su dövranının mühüm hissəsidir. Onlar suyu bir ərazidən digərinə daşımaqla yanaşı çöküntülərin hərəkətində, dərələrin formalaşmasında və torpaq proseslərində iştirak edir.

Çay və sahil ekosistemləri müxtəlif balıq, quş, bitki və digər canlıların yaşayış mühitidir. Çayın su rejiminin və keyfiyyətinin dəyişməsi həmin ekosistemlərə də təsir göstərə bilər.

Çaylar uzun müddət ərzində süxurları aşındıraraq dərələr və başqa relyef formaları yaradır. Bu proses çay eroziyası adlanır.

İnsan həyatında çayların əhəmiyyəti

İnsan yaşayış məntəqələrinin böyük hissəsi tarixən su mənbələrinə yaxın ərazilərdə formalaşıb. Çaylardan içməli və təsərrüfat suyu, suvarma, enerji istehsalı və digər məqsədlər üçün istifadə edilir.

Çaylar üzərində su anbarları və hidroelektrik stansiyalar tikilə bilər. Çay suları kənd təsərrüfatı sahələrinin suvarılmasında da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bununla yanaşı, çay suyunun birbaşa içilməsi təhlükəsiz hesab edilə bilməz. Suyun içməli məqsədlə istifadəsi üçün onun keyfiyyəti müvafiq tələblərə cavab verməli və zəruri hallarda təmizlənməlidir.

Azərbaycanda çaylar

Azərbaycanın bütün çayları Xəzər dənizi hövzəsinə aiddir. Ölkənin hidroqrafik şəbəkəsinin əsasını çaylar təşkil edir.

Azərbaycanda 8359 çay mövcuddur və onların böyük əksəriyyəti kiçik çaylardır. Ölkə çayları əsasən üç qrupa ayrılır: Kür hövzəsinin çayları, Araz hövzəsinin çayları və birbaşa Xəzər dənizinə tökülən çaylar.

Azərbaycan ərazisindən axan ən böyük çaylar arasında Kür, Araz, Qanıx, Qabırrı, Samur, Tərtər, Türyançay, Ağstafaçay, Həkəri və Viləş çayları yer alır.

Kür və Araz çayları

Kür Azərbaycanın ən böyük çayıdır. Mənbəyini Türkiyə ərazisindən götürərək Gürcüstandan keçir və Azərbaycana daxil olur. Azərbaycan ərazisində çoxsaylı çaylar Kür hövzəsinə daxildir.

Araz da Azərbaycanın əsas transsərhəd çaylarından biridir. O, müəyyən hissələrdə Azərbaycanın dövlət sərhədi boyunca axır və daha sonra Kür çayına qovuşur.

Kür və Araz çay sistemləri Azərbaycanın su ehtiyatları, kənd təsərrüfatı və yaşayış məntəqələrinin su təminatı baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Dağ çayları və kənd həyatı

Azərbaycanın dağlıq rayonlarında çoxsaylı kiçik çay və çay qolları mövcuddur. Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz və Talış dağlarından başlayan su axınları ətraf kəndlərin təbii landşaftının mühüm hissəsini təşkil edir.

Qax, Şəki, Qəbələ, Qusar, Quba və digər dağlıq ərazilərdə çaylar kəndlərin yaxınlığından və dağ dərələrindən keçə bilər. Belə çayların sululuğu mövsümə və yağıntıya görə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilir.

Çaylar kənd təsərrüfatı, suvarma və məişət baxımından əhəmiyyət daşımaqla yanaşı, dağ və kənd mənzərəsinin xarakterik təbii elementlərindən biridir.

Çayların qorunması

Çayların çirklənməsi həm suyun keyfiyyətinə, həm də burada yaşayan canlılara mənfi təsir göstərir. Məişət tullantıları, təmizlənməmiş çirkab suları, sənaye və kənd təsərrüfatından daxil olan çirkləndiricilər əsas risklər sırasındadır.

Çayların qorunması üçün çirkab sularının düzgün təmizlənməsi, tullantıların su hövzələrinə atılmaması və su ehtiyatlarından səmərəli istifadə mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Çayların və onların hövzələrinin mühafizəsi yalnız su ehtiyatlarının deyil, çayətrafı ekosistemlərin və həmin sulardan asılı olan yaşayış məntəqələrinin qorunmasına da xidmət edir.