Çay (bitki)

Çay bitkisi (Camellia sinensis) yarpaq və tumurcuqlarından çay içkisinin hazırlandığı həmişəyaşıl bitkidir. Botaniki baxımdan Theaceae fəsiləsinin Camellia cinsinə daxildir. Kew Gardens-in botanika məlumat bazasında Camellia sinensis qəbul edilmiş növ kimi göstərilir və onun təbii yayılma arealının Şimali-Şərqi Hindistandan Cənubi Çin və Hind-Çinə qədər uzandığı qeyd olunur.

Qara çay, yaşıl çay, ağ çay, oolong və bir sıra digər çaylar fərqli bitkilərdən deyil, əsasən eyni Camellia sinensis növünün yarpaq və tumurcuqlarının müxtəlif üsullarla emalından əldə edilir. FAO da dünyada istehlak edilən əsas çay növlərinin Camellia sinensis bitkisindən hazırlandığını bildirir.

Çay bitkisi necə görünür?

Təbii şəraitdə çay bitkisi kol və ya kiçik ağac formasında inkişaf edə bilər. Kənd təsərrüfatında isə yarpaqların rahat və davamlı yığılması üçün bitki müntəzəm budanaraq daha alçaq kol formasında saxlanılır.

Çay bitkisinin yarpaqları yaşıl, sadə və növbəli yerləşir. Yarpaqların kənarları xırda dişlidir. Bitki ağ rəngli çiçəklər açır. Kew Gardens Camellia sinensis növünü əsasən rütubətli tropik biomlarda inkişaf edən həmişəyaşıl kol və ya ağac kimi təsnif edir.

Çay istehsalında əsas diqqət bitkinin cavan zoğlarına yönəldilir. Yığım zamanı seçilən yarpaqların yaşı və vəziyyəti son məhsulun keyfiyyətinə təsir edə bilər.

Çay bitkisi harada yetişir?

Çay istehsalı üçün temperatur, yağıntı, torpaq, yüksəklik və rütubət mühüm amillərdir. FAO çayın xüsusi aqroekoloji şərait tələb etdiyini və iqlim dəyişikliklərinə həssas bitki olduğunu bildirir. Temperatur və yağıntı rejimindəki dəyişikliklər məhsuldarlığa və çayın keyfiyyətinə təsir göstərə bilər.

Dünyada çay əsasən Asiya və Afrikanın uyğun iqlimli bölgələrində, həmçinin digər ölkələrin müəyyən subtropik və tropik ərazilərində becərilir. Çin və Hindistan dünyanın ən böyük çay istehsalçıları sırasındadır.

Çay bitkisinin əsas formaları

Çayçılıqda Camellia sinensis daxilində müxtəlif formalar və sortlardan istifadə edilir. Ən çox tanınan iki botaniki varietə Camellia sinensis var. sinensis və Camellia sinensis var. assamicadır. Birincisi Çin çayı, ikincisi isə Assam çayı ilə əlaqələndirilir.

Bu formalar yarpaqlarının ölçüsü, böyümə xüsusiyyətləri və müxtəlif iqlimlərə uyğunlaşması ilə fərqlənə bilər. Bununla yanaşı, kommersiya çayçılığında uzunmüddətli seleksiya nəticəsində çoxsaylı kultivarlar yetişdirilir.

Çay yarpağından hansı çaylar hazırlanır?

Yaşıl və qara çayın fərqli rəng və dada malik olması onların mütləq fərqli bitkilərdən əldə edilməsi demək deyil. Əsas fərq yarpağın yığıldıqdan sonra necə emal olunmasıdır.

Qara çay hazırlanarkən yarpaqların oksidləşməsinə geniş imkan verilir. Yaşıl çay istehsalında isə oksidləşməni məhdudlaşdırmaq üçün yarpaqlar erkən mərhələdə istiliklə işlənir. Oolong çayında oksidləşmə qismən aparılır. Ağ çay isə adətən daha az emal edilir. FAO çayın növlərə ayrılmasında emal və fermentasiya/oksidləşmə səviyyəsinin əsas amillərdən olduğunu göstərir.

Çay bitkisi necə çoxaldılır?

Çay bitkisi toxumla və vegetativ üsullarla çoxaldıla bilər. Kommersiya plantasiyalarında müəyyən xüsusiyyətləri qorumaq məqsədilə vegetativ çoxaltmadan istifadə edilə bilər. Cavan bitkilər uyğun sahəyə köçürüldükdən sonra plantasiyanın idarə edilməsi başlayır.

Çay çoxillik bitkidir. Buna görə plantasiyanın yaradılması qısamüddətli əkin deyil. Kollar düzgün qulluq, budama və aqrotexniki tədbirlər şəraitində uzun illər məhsul verə bilər.

Azərbaycanda çay bitkisi

Azərbaycanda çayçılıq əsasən ölkənin cənub bölgəsində, xüsusilə Lənkəran-Astara zonasında formalaşıb. Buradakı rütubətli subtropik iqlim çay bitkisinin yetişdirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır.

FAO-nun Azərbaycan və Gürcüstan çayçılığına dair araşdırmasına görə, bu iki ölkədə çay istehsalının tarixi XIX əsrə gedib çıxır. XX əsrdə çayçılıq genişlənsə də, Sovet İttifaqının dağılmasından sonra istehsal ciddi şəkildə azalıb. Sonrakı dövrdə Azərbaycanda yeni plantasiyaların yaradılması və yerli çayın keyfiyyətinin yüksəldilməsi istiqamətində təşəbbüslər həyata keçirilib.

Lənkəran çayı

Lənkəran Azərbaycanda çay bitkisi və çayçılıq mədəniyyəti ilə ən çox əlaqələndirilən ərazilərdən biridir. Bölgənin iqlimi burada çay plantasiyalarının salınmasına imkan verir. Çayçılıq Lənkəranın kənd təsərrüfatı ilə yanaşı turizm və yerli mətbəxinin təqdimatında da istifadə olunur.

Azerbaijan Travel Lənkəranda çay plantasiyalarına səfərləri bölgənin aqroturizm təcrübələrindən biri kimi təqdim edir. Belə səfərlər zamanı çay kollarını görmək, yetişdirmə və istehsal prosesi ilə tanış olmaq, mövsümdən asılı olaraq çay yığımını müşahidə etmək mümkündür.

Çay bitkisindən içkiyə qədər

Çay fincana düşməzdən əvvəl uzun prosesdən keçir. Əvvəlcə plantasiyada uyğun cavan yarpaq və tumurcuqlar yığılır. Daha sonra xammal hazırlanacaq çayın növünə uyğun emal edilir. Soldurma, burma, oksidləşmə və qurutma kimi proseslərin tətbiqi məhsul növündən asılı olaraq dəyişir.

Buna görə çay bitkisi ilə hazır çay məhsulunu fərqləndirmək lazımdır. Camellia sinensis xammalın əldə edildiyi canlı bitkidir, qara, yaşıl, ağ və oolong çayları isə onun yarpaqlarının müxtəlif emal üsullarından sonra əldə edilən məhsullardır.