Çayçılıq

Çayçılıq çay bitkisinin (Camellia sinensis) yetişdirilməsi, çay plantasiyalarının salınması, onlara qulluq, yaşıl çay yarpaqlarının yığılması və emal üçün hazırlanmasını əhatə edən kənd təsərrüfatı sahəsidir. Çayçılıq yalnız plantasiyada məhsul yetişdirməklə məhdudlaşmır. Ting istehsalı, suvarma, gübrələmə, budama, bitki mühafizəsi, məhsul yığımı, yarpaqların emal müəssisəsinə çatdırılması və hazır çayın istehsalı bu sahə ilə birbaşa əlaqəlidir. Azərbaycanda çayçılığın inkişafı üçün ayrıca 2018–2027-ci illəri əhatə edən Dövlət Proqramı qəbul edilib.

Çayçılıq necə aparılır?

Çayçılığın ilk mərhələlərindən biri əraziyə uyğun çay sortlarının seçilməsi və plantasiyanın yaradılmasıdır. Çay çoxillik bitki olduğuna görə plantasiyanın düzgün planlaşdırılması uzunmüddətli məhsuldarlıq üçün vacibdir. Torpağın hazırlanması, tinglərin əkilməsi, su təminatı və plantasiyaya sonrakı qulluq vahid istehsal prosesinin hissələridir.

Çay kolları yarpaq yığımını asanlaşdırmaq və yeni zoğların inkişafını stimullaşdırmaq üçün müəyyən formada saxlanılır və budanır. Vegetasiya dövründə cavan yarpaq və tumurcuqlar yığılır. Məhsul əl ilə və ya uyğun texnika vasitəsilə toplana bilər.

Azərbaycanın çayçılıq proqramında da müasir suvarma sistemlərinin tətbiqi, təsərrüfatların texnika və mexanizmlərlə təminatının yaxşılaşdırılması, mineral və üzvi gübrələrdən istifadə, tingliklərin inkişaf etdirilməsi və fermerlərə aqrotexniki məsləhət xidmətlərinin göstərilməsi əsas tədbirlər sırasında müəyyən edilib.

Azərbaycanda çayçılığın tarixi

Azərbaycanda çay yetişdirilməsi üçün ilk elmi və praktiki təcrübələr XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində aparılıb. Dövlət Proqramında qeyd edilir ki, 1896-cı ildə Lənkəran rayonunda çay bitkisinin əkilməsi ilə bağlı ilk təcrübələr keçirilib. 1930-cu illərdən etibarən isə çayçılığın sənaye miqyasında inkişafı sürətlənib.

Sovet dövründə çayçılıq Azərbaycanın cənub bölgəsinin əsas kənd təsərrüfatı istiqamətlərindən birinə çevrilmişdi. Çay plantasiyalarının sahəsi genişləndirilmiş, yaşıl çay yarpağının emalı üçün fabriklər yaradılmışdı.

1990-cı illərdə isə iqtisadi münasibətlərin dəyişməsi, istehsal və emal əlaqələrinin zəifləməsi nəticəsində çay plantasiyalarının sahəsi və yerli istehsal ciddi şəkildə azaldı. Sonrakı dövrdə çayçılığın bərpası və yeni plantasiyaların yaradılması istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilməyə başlandı.

Azərbaycanda çayçılıq harada inkişaf edib?

Azərbaycanda çayçılıq əsasən ölkənin cənubunda — Lənkəran-Astara iqtisadi rayonunda inkişaf edib. Bu bölgənin rütubətli subtropik iqlimi, yağıntıları və torpaq şəraiti çay bitkisinin yetişdirilməsi üçün əlverişlidir. Dövlət Proqramının 2021-ci ildə edilmiş dəyişikliyində də çayçılıqla bağlı əsas iqtisadi rayonun adı Lənkəran-Astara kimi göstərilib.

Lənkəran və Astara çayçılıqla xüsusilə tanınır. Çay plantasiyaları bölgənin kənd təsərrüfatı mənzərəsinin xarakterik hissələrindəndir. Yerli çay istehsalı eyni zamanda Lənkəranın mətbəx və qonaqpərvərlik ənənələri ilə sıx əlaqəlidir.

Çay yarpağının yığılması

Çayçılığın ən məsuliyyətli mərhələlərindən biri yaşıl çay yarpağının yığılmasıdır. Məhsul üçün əsasən bitkinin cavan zoğ və yarpaqlarından istifadə olunur. Yığımın vaxtı və seçilən yarpaqların keyfiyyəti sonradan hazırlanacaq çayın xüsusiyyətlərinə təsir edir.

Yığılmış yaşıl yarpaq emal müəssisəsinə çatdırılır və istehsal ediləcək məhsulun növünə uyğun texnoloji prosesdən keçirilir. Eyni çay bitkisinin yarpaqlarından müxtəlif emal üsulları ilə qara, yaşıl və başqa çay növləri hazırlamaq mümkündür.

Azərbaycanın Dövlət Proqramında da yalnız plantasiyaların genişləndirilməsi deyil, çay emalı müəssisələrinin müasir texnika və texnologiyalar əsasında yenilənməsi və yeni müəssisələrin yaradılmasının dəstəklənməsi nəzərdə tutulub.

Çayçılığın iqtisadi əhəmiyyəti

Çayçılıq bir neçə iqtisadi istiqaməti birləşdirir. Plantasiyalarda çalışan işçilərdən başlayaraq yarpağın daşınması, emalı, qablaşdırılması, satışı və ixracına qədər geniş istehsal zənciri formalaşır.

2018–2027-ci illər üçün Dövlət Proqramının əsas məqsədləri sırasında ölkənin quru çaya tələbatının daha böyük hissəsinin yerli məhsul hesabına ödənilməsi, emal müəssisələrinin yerli xammalla təminatının yaxşılaşdırılması, ixracın artırılması və kənd əhalisinin məşğulluğunun yüksəldilməsi göstərilib.

Azərbaycanda çayçılığın inkişaf hədəfləri

Dövlət Proqramında 2027-ci ilədək Azərbaycanda çay plantasiyalarının sahəsinin 3000 hektara, yaşıl çay yarpağı yığımının isə 8,5 min tona çatdırılması hədəf kimi müəyyən edilib. Bunlar proqram qəbul edilərkən müəyyən edilmiş hədəf göstəriciləridir və faktiki nəticə kimi deyil, planlaşdırılmış göstəricilər kimi qiymətləndirilməlidir.

Proqram həmçinin yeni çayçılıq təsərrüfatlarının yaradılmasını, müasir suvarma sistemlərinin tətbiqini, yerli və xarici investisiyaların cəlb edilməsini, emal müəssisələrinin inkişafını və çay məhsullarının çeşidinin artırılmasını nəzərdə tutur. Yaşıl, sarı, qarışıq və digər məhsul növlərinin istehsalının genişləndirilməsi də tədbirlər sırasında yer alır.

Beləliklə, çayçılıq çay kolunun əkilməsindən hazır məhsulun istehsalına qədər bir-biri ilə əlaqəli çoxsaylı mərhələləri əhatə edən aqrar sahədir. Azərbaycanda isə çayçılıq xüsusilə Lənkəran-Astara bölgəsinin iqlimi, kənd təsərrüfatı ənənələri və yerli istehsal mədəniyyəti ilə bağlıdır.