#çoban heykəli
Çoban heykəli
Çoban heykəli çoban obrazını təsvir edən heykəltəraşlıq nümunəsidir. Azərbaycan mədəniyyətində çoban obrazı əsasən dağ və yaylaq həyatı, qoyunçuluq, köçəri və yarımköçəri təsərrüfat ənənələri ilə əlaqələndirilir. Belə heykəllərdə çoban çox vaxt çomaq, yapıncı, sürü və ya çoban iti kimi ənənəvi elementlərlə birlikdə təsvir olunur.
Çoban heykəli nəyi təsvir edir?
Çoban qoyun və digər otlaq heyvanlarının sürüsünə qulluq edən, onları otlaq sahələrinə aparan və qoruyan şəxsdir. Heykəltəraşlıqda bu peşənin təsvir edilməsi kənd və yaylaq həyatının bədii obrazını yaratmağa imkan verir.
Çoban heykəlləri konkret bir şəxsin xatirəsinə hazırlana bildiyi kimi, ümumiləşdirilmiş çoban obrazını da əks etdirə bilər. Buna görə hər bir çoban heykəlinin yaranma tarixi və mənası ayrıca araşdırılmalıdır.
Azərbaycan mədəniyyətində çoban obrazı
Maldarlıq və qoyunçuluq Azərbaycanın bir sıra bölgələrində tarixən mühüm təsərrüfat sahələrindən olub. Yaylaq və qışlaq arasında mövsümi hərəkət, sürülərin dağ otlaqlarında saxlanılması və çobanlıq fəaliyyəti kənd həyatının müəyyən hissəsini formalaşdırıb.
Bu həyat tərzi folklor, ədəbiyyat, musiqi və təsviri sənətdə də öz əksini tapıb. Çoban obrazı zəhmət, təbiətlə bağlı həyat və ənənəvi təsərrüfatın simvollarından biri kimi təqdim edilə bilər.
Dağ və kənd mənzərəsində çoban heykəli
Çoban heykəllərinə kəndlərdə, dağ yollarının kənarında, yaylaq ərazilərinə gedən marşrutlarda və açıq təbiət məkanlarında rast gəlmək mümkündür.
Heykəlin təbii landşaft daxilində yerləşdirilməsi onun mövzusu ilə ətraf mühit arasında vizual əlaqə yaradır. Dağlar, otlaqlar və kənd mənzərəsi çoban obrazının mənasını daha aydın şəkildə tamamlayır.
Sarıbaş kəndində çoban heykəli
Qax rayonunun dağlıq Sarıbaş kəndində də çoban heykəlinin olduğu qeyd edilir. Heykəl kəndin qurtaracağında, dağlıq ərazidə yerləşir.
Sarıbaş haqqında yayımlanmış reportajlarda yerli sakinlərə istinadən bildirilir ki, heykəldə vaxtilə kənddə yaşamış və ildırım vurması nəticəsində həyatını itirmiş bir çoban təsvir olunub. Rəvayətə görə, abidə həmin şəxsin adətən oturduğu yerdə ucaldılıb.
Lakin heykəlin kim tərəfindən və hansı ildə hazırlanması barədə etibarlı açıq mənbələrdə dəqiq məlumat azdır. Buna görə Sarıbaşdakı çoban heykəlinin müəllifi və yaradılma tarixini dəqiq fakt kimi göstərmək düzgün olmaz.
Gədəbəydəki çoban heykəli
Azərbaycanda başqa məşhur çoban abidələrindən biri Gədəbəy rayonunun Qaraməmmədli kəndində yerləşir. Bu heykəl Sarıbaşdakı çoban heykəli ilə eyni abidə deyil.
Qaraməmmədlidəki heykəl XX əsrin 60-cı illərində yaylağa gedib-gələn bölgə çobanlarının şərəfinə ucaldılıb. Yol kənarında, hündür qaya üzərində yerləşən heykəldə əlində çomaq tutmuş çoban təsvir olunur.
Müxtəlif bölgələrdə oxşar mövzulu abidələrin mövcud olması “Çoban heykəli” adının yalnız bir konkret abidəni ifadə etmədiyini göstərir.
Fuad Əbdürrəhmanovun “Çoban” əsəri
Azərbaycan heykəltəraşlığında çoban mövzusunun tanınmış nümunələrindən biri görkəmli heykəltəraş Fuad Əbdürrəhmanovun yaratdığı “Çoban” əsəridir.
Əsərin gips variantı 1950-ci ildə, tunc variantı isə 1951-ci ildə hazırlanıb. “Çoban” əsəri Dövlət mükafatına layiq görülüb və onun tunc variantı Moskvadakı Dövlət Tretyakov Qalereyasının kolleksiyasına daxil edilib.
Fuad Əbdürrəhmanov bu əsərdə konkret məişət səhnəsindən daha geniş məna yaradaraq Azərbaycan kəndlisinin və zəhmət insanının ümumiləşdirilmiş obrazını təqdim edib.
Bu əsəri Sarıbaş və ya Gədəbəydə yerləşən açıq hava çoban heykəlləri ilə qarışdırmaq olmaz.
Çoban heykəllərinin mədəni əhəmiyyəti
Çoban heykəli sadəcə müəyyən peşəni göstərən təsvir deyil. Belə əsərlər bir bölgənin təsərrüfat tarixini, kənd həyatını və insanın təbiətlə münasibətini əks etdirə bilər.
Xüsusilə dağlıq rayonlarda çobanlıq uzun müddət yerli əhalinin həyatının bir hissəsi olduğundan bu obrazın heykəltəraşlıqda işlənməsi həmin həyat tərzinin vizual yaddaşda qorunmasına xidmət edir.
Çoban heykəlləri buna görə həm heykəltəraşlıq əsəri, həm xatirə abidəsi, həm də kənd və yaylaq mədəniyyətini əks etdirən yerli irs nümunəsi kimi maraq doğura bilər.
