Dağ

Dağ ətraf ərazilərlə müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksələn, yamacları və adətən müəyyən edilə bilən zirvəsi olan iri relyef formasıdır. Dağlar Yer səthinin geoloji inkişafı nəticəsində yaranır və tək zirvə, dağ massivi, silsilə və ya geniş dağ sistemi şəklində mövcud ola bilər. Onlar iqlimə, çayların formalaşmasına, bitki və heyvanların yayılmasına, insanların məskunlaşmasına və təsərrüfat fəaliyyətinə mühüm təsir göstərir.

Dağ nədir?

Coğrafiyada dağ ətrafındakı relyefdən yüksələn təbii quru səthi formasıdır. Dağın əsas elementlərinə zirvə, yamac və ətək aid edilir. Mürəkkəb dağlıq ərazilərdə aşırımlar, dərələr, qayalıqlar və suayırıcı xətlər də relyefin xarakterik hissələrinə çevrilir.

Dağı təpədən ayırmaq üçün bütün dünyada qəbul edilmiş vahid minimum hündürlük göstəricisi yoxdur. Fərqləndirmə zamanı yalnız mütləq hündürlük deyil, ətraf relyefə nəzərən nisbi yüksəklik, yamacların xüsusiyyətləri və ərazinin ümumi geomorfoloji quruluşu da nəzərə alınır.

Bir-biri ilə əlaqəli çoxsaylı dağların geniş ərazidə yerləşməsi dağ silsiləsi və daha böyük miqyasda dağ sistemi yarada bilər.

Dağlar necə yaranır?

Dağların yaranması Yer qabığında gedən geoloji proseslərlə bağlıdır. Tektonik tavaların hərəkəti nəticəsində süxur qatları sıxıla, qırışa, qırıla və yuxarı qalxa bilər. Bu proseslər milyonlarla il davam edən böyük dağ sistemlərinin formalaşmasına səbəb olur.

Qafqaz dağları da mürəkkəb tektonik inkişafın nəticəsidir. Region Alp-Himalay dağəmələgəlmə qurşağının tərkibində yerləşir və burada tektonik proseslər dağlıq relyefin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

Bütün dağların yaranma mexanizmi eyni deyil. Vulkan fəaliyyəti nəticəsində yaranan vulkanik dağlar, tektonik hərəkətlərlə formalaşmış qırışıqlı və qırılma strukturları ilə əlaqəli dağlar mövcuddur.

Dağ relyefi

Dağlıq ərazilər adətən mürəkkəb və parçalanmış relyefə malik olur. Zirvələr, dik və maili yamaclar, dərələr, aşırımlar və qayalı sahələr dağ landşaftının əsas elementlərindəndir.

Dağ yarğanları və dərələrinin formalaşmasında çaylar, yağıntılar, qar və buzlaqlar mühüm rol oynaya bilər. Temperatur dəyişiklikləri və fiziki aşınma da süxurların parçalanmasına təsir göstərir.

Dağın ilkin geoloji quruluşu zaman keçdikcə külək, su, buz, temperatur və cazibə qüvvəsinin yaratdığı xarici proseslərlə dəyişir. Buna görə müasir dağ relyefi həm daxili geoloji qüvvələrin, həm də uzunmüddətli eroziya və aşınmanın nəticəsidir.

Zirvə və dağ silsiləsi

Zirvə dağın ən yüksək nöqtəsi və ya yuxarı hissəsidir. Bir dağda əsas zirvə ilə yanaşı bir neçə ikinci dərəcəli zirvə də ola bilər.

Bir istiqamət boyunca uzanan və geoloji-relyef baxımından əlaqəli dağlar dağ silsiləsi yaradır. Bir neçə silsilə və digər dağlıq strukturlar birlikdə daha böyük dağ sisteminin tərkibinə daxil ola bilər.

Dağlar arasındakı nisbətən alçaq keçidlər aşırım adlanır. Aşırımlar tarixən dağlıq ərazilərdən keçən yolların və insanlar arasındakı əlaqələrin təşkilində mühüm rol oynayıb.

Dağlarda yüksəklik qurşaqları

Dağlarda yüksəklik artdıqca temperatur, yağıntı, torpaq və bitki örtüyü dəyişə bilər. Bunun nəticəsində yüksəklik qurşaqlığı adlanan təbii qanunauyğunluq formalaşır.

Aşağı və orta dağlıq ərazilərdə meşələr, daha yüksək hissələrdə subalp və alp çəmənlikləri, bundan yuxarıda isə sərt yüksək dağ şəraitinə uyğun bitki örtüyü və qayalı sahələr müşahidə oluna bilər.

Konkret qurşaqlar bütün dağlarda eyni yüksəklikdə yerləşmir. Coğrafi enlik, yamacın istiqaməti, rütubət və regional iqlim şəraiti onların sərhədlərinə təsir göstərir.

Dağların iqlimə təsiri

Dağlar hava kütlələrinin hərəkətinə maneə yarada və ya onların istiqamətini dəyişdirə bilər. Rütubətli hava dağ yamacı boyunca yüksəldikdə soyuyur və müəyyən şəraitdə yağıntının artmasına səbəb olur.

Azərbaycanın iqlimində də relyef mühüm rol oynayır. Ölkənin bəzi ərazilərində düzənliklərdən dağlara doğru yağıntının miqdarı müəyyən yüksəkliyədək artır.

Yüksək dağlıq ərazilərdə temperaturun aşağı olması qar örtüyünün daha uzun müddət qalmasına şərait yaradır. Qar və buz ehtiyatları isə bəzi çayların qidalanmasında iştirak edir.

Dağların təbiəti

Dağlar müxtəlif ekosistemlərin formalaşdığı mühüm təbii ərazilərdir. Qısa məsafədə hündürlüyün kəskin dəyişməsi müxtəlif iqlim və yaşayış şəraitinin yaranmasına imkan verir.

Azərbaycanın dağlıq ərazilərində meşə, subalp və alp ekosistemləri mövcuddur. Böyük və Kiçik Qafqazın subalp qurşaqlarında Qafqaz tetrası kimi növlərə rast gəlinir. Dağıstan turu isə Böyük Qafqazın yüksək dağ faunasının xarakterik nümayəndələrindəndir.

Dağ meşələri torpağın qorunması, su rejiminin tənzimlənməsi və biomüxtəlifliyin saxlanması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanda dağlar

Azərbaycanın relyefində dağlıq ərazilər mühüm yer tutur. Ölkənin əsas dağ sistemləri Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz və Talış dağlarıdır. Naxçıvan Muxtar Respublikasında da geniş dağlıq ərazilər mövcuddur.

Böyük Qafqaz Azərbaycanın şimal və şimal-şərq hissəsinin relyefinin formalaşmasında əsas rol oynayır. Ölkənin ən yüksək zirvəsi olan Bazardüzü dağı da Böyük Qafqaz sistemində yerləşir və hündürlüyü 4466 metrdir.

Kiçik Qafqaz Azərbaycanın qərb və cənub-qərb hissəsində geniş dağlıq əraziləri əhatə edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərinin relyefində də Kiçik Qafqaz dağ sistemi mühüm yer tutur.

Ölkənin cənub-şərqində yerləşən Talış dağları isə xüsusilə zəngin meşə ekosistemləri və özünəməxsus təbii şəraiti ilə seçilir.

Dağ və insan

Dağlar insanların həyatına qədim dövrlərdən təsir göstərib. Dağlıq ərazilərdə kəndlər, yaylaqlar, yollar və müxtəlif təsərrüfat sahələri formalaşıb.

Heyvandarlıq və yaylaq təsərrüfatı bir çox dağlıq regionda ənənəvi fəaliyyət sahələrindən olub. Müasir dövrdə dağlar turizm, piyada yürüşü, alpinizm və təbiət müşahidələri üçün də mühüm məkanlardır.

Eyni zamanda dağlıq relyef müəyyən təbii təhlükələrlə əlaqəlidir. Sürüşmə, daş uçqunu, sel və qar uçqunu kimi hadisələrin ehtimalı konkret ərazinin geoloji, relyef və iqlim xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Dağların təbii və mədəni əhəmiyyəti

Dağlar planetin geoloji tarixinin görünən izlərini daşıyan təbii formalaşmalardır. Süxur qatları, tektonik strukturlar və müxtəlif relyef formaları vasitəsilə ərazinin milyonlarla il davam edən inkişafını öyrənmək mümkündür.

Dağlar eyni zamanda xalqların mədəniyyətində mühüm yer tutur. Toponimlərdə, folklorda, ədəbiyyatda, təsviri sənətdə və şifahi xalq yaradıcılığında dağ obrazına geniş rast gəlinir.

Azərbaycan üçün də dağlar yalnız coğrafi relyef forması deyil. Böyük və Kiçik Qafqazdan Talış və Naxçıvanın dağlıq ərazilərinə qədər bu landşaftlar ölkənin təbii müxtəlifliyinin, kənd həyatının və regional mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.