Dağılmış ev

Dağılmış ev konstruksiyasının bir hissəsini və ya bütövlükdə dayanıqlığını itirmiş, normal və təhlükəsiz istifadə üçün yararsız hala düşmüş yaşayış binasıdır. Dağılma tam və ya qismən ola bilər. Tam dağılmada binanın əsas daşıyıcı sistemi ciddi şəkildə sıradan çıxır və tikilinin böyük hissəsi uçur. Qismən dağılmada isə divar, dam, mərtəbəarası örtük, balkon, pilləkən və ya digər konstruktiv hissələr zədələnə və ya çökə bilər.

Evin dağılması zəlzələ, torpaq sürüşməsi, daşqın, partlayış, yanğın, güclü külək, konstruktiv qüsur, materialların uzunmüddətli aşınması və ya düzgün aparılmayan tikinti və yenidənqurma işləri ilə əlaqəli ola bilər. Dünya Səhiyyə Təşkilatı zəlzələlərin binaların qismən və ya tam çökməsinə səbəb ola bildiyini və dağıntılar nəticəsində insanların ağır travma ala bildiyini qeyd edir.

Dağılmış və zədələnmiş ev arasında fərq

Hər zədələnmiş bina dağılmış ev hesab edilmir. Binada suvağın tökülməsi, şüşələrin sınması və ya qeyri-daşıyıcı arakəsmələrin çatlaması baş verə bilər, lakin əsas daşıyıcı konstruksiyalar sağlam qala bilər.

Daha ciddi hallarda sütunlar, tirlər, daşıyıcı divarlar, döşəmə plitələri və onların birləşmələri zədələnir. FEMA-nın fəlakətdən sonra binaların təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsinə dair rəhbərliyində struktur elementlər binanın şaquli və üfüqi yükləri bünövrəyə ötürən hissələri kimi izah edilir. Bunlara sütunlar, tirlər, plitələr, daşıyıcı divarlar və konstruktiv birləşmələr daxildir. Bu elementlərdə ciddi zədə binanın təhlükəsizliyini birbaşa azalda bilər.

Bu səbəbdən binanın görünüşünə əsaslanaraq onun təhlükəsiz və ya təhlükəli olması barədə qəti qərar vermək düzgün deyil. Bəzən fasadda az zədə görünür, lakin əsas konstruksiyada ciddi deformasiya mövcud ola bilər.

Evin dağılmasına nə səbəb ola bilər?

Dağılmanın səbəbləri təbii və texnogen amillərə bölünə bilər. Zəlzələ zamanı yer səthinin hərəkəti binaya dinamik qüvvələr təsir etdirir. Konstruksiya bu təsirlərə uyğun layihələndirilmədikdə və ya artıq zəif vəziyyətdə olduqda müxtəlif elementlər zədələnə bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə zəlzələnin yaratdığı dağıntının səviyyəsinə onun gücü və davametmə müddəti ilə yanaşı yerli geologiya, binanın layihəsi, materialları və əvvəlcədən görülmüş risk idarəetmə tədbirləri də təsir edir.

Yanğın da binanın dayanıqlığını azalda bilər. Yüksək temperatur konstruksiya materiallarının xüsusiyyətlərini dəyişə, taxta elementləri yandıra və metal konstruksiyaların daşıma qabiliyyətinə təsir göstərə bilər.

Partlayış zamanı isə çox qısa müddətdə yaranan təzyiq dalğası divar, döşəmə və digər elementləri sıradan çıxara bilər. Daşıyıcı elementlərdən birinin itirilməsi bəzi hallarda zədənin digər hissələrə yayılmasına səbəb olur.

Torpaq sürüşməsi və bünövrə altındakı qruntun hərəkəti də evin əyilməsi, çatlaması və nəticədə dağılması ilə nəticələnə bilər.

Dağıntının konstruktiv əlamətləri

Ciddi zədələnmiş evdə iri və genişlənən çatlar, divar və sütunların əyilməsi, mərtəbələrin çökməsi, döşəmə və tirlərin deformasiyası, damın oturması və binanın ümumi formasının dəyişməsi müşahidə edilə bilər.

Lakin çatın yalnız görünüşünə əsaslanaraq təhlükənin səviyyəsini müəyyən etmək olmaz. Məsələn, bəzi səthi çatlar suvaqda yarana bilər, başqa çat isə əsas daşıyıcı elementdə konstruktiv problemin əlaməti ola bilər.

FEMA fəlakətdən sonra binaların qiymətləndirilməsi zamanı həm struktur, həm də qeyri-struktur zədələrin nəzərə alınmasını tövsiyə edir. Çünki konstruksiyanın özü dayanıqlı olsa belə, zədələnmiş fasad elementi, tavan, avadanlıq və ya çıxış üzərində yerləşən konstruksiya insanlar üçün təhlükə yarada bilər.

Dağılmış evə daxil olmaq niyə təhlükəlidir?

Dağılmış və ya ciddi zədələnmiş ev ilk baxışdan sabit görünsə də, konstruksiya əvvəlki daşıma qabiliyyətini itirmiş ola bilər. Kiçik hərəkət, külək, əlavə yük və ya təkrar təkan zəifləmiş elementin uçmasına səbəb ola bilər.

WHO zəlzələdən sonra təhlükəli hesab edilən yaşayış yerinə qayıtmamağı və yerli orqanların göstərişlərinə əməl etməyi tövsiyə edir. Təkrar yeraltı təkanların dərhal və ya sonrakı günlərdə, həftələrdə baş verə bilməsi də nəzərə alınmalıdır.

Dağıntı sahəsində başqa risklər də mövcud ola bilər. Elektrik naqilləri zədələnmiş, qaz boruları sınmış, su xətləri partlamış və ya şüşə, metal və digər iti materiallar ətrafa səpələnmiş ola bilər.

Bu səbəbdən içəridə şəxsi əşyanın qalması belə binaya özbaşına daxil olmağa əsas vermir. Əvvəlcə tikilinin təhlükəsizliyi mütəxəssislər tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Zəlzələdən sonra dağılmış evlər

Zəlzələ bina dağılmasının ən çox tanınan səbəblərindən biridir. Lakin eyni gücdə zəlzələ bütün binalara eyni təsiri göstərmir. Tikilinin yaşı, layihəsi, konstruksiya sistemi, materialların keyfiyyəti, bünövrə və qrunt şəraiti nəticəyə ciddi təsir göstərə bilər.

WHO zəlzələlərdə ölüm və ağır xəsarətlərin əsas səbəblərindən biri kimi bina çökməsini göstərir.

Bəzi binalarda birinci mərtəbə digər mərtəbələrdən xeyli zəif ola bilər. WHO-nun zəlzələ travmaları ilə bağlı materialında belə “yumşaq mərtəbəli” binalarda aşağı mərtəbənin çökməsinin yuxarı mərtəbələrin ardıcıl şəkildə aşağı düşməsinə səbəb ola biləcəyi qeyd edilir.

Bu cür dağılmada insanların dağıntılar altında qalması və xilasetmə əməliyyatlarının çətinləşməsi riski yüksəkdir.

Dağıntılar altında hansı təhlükələr yaranır?

Dağıntılar yalnız iri beton və daş parçalarından ibarət olmur. Orada sınıq şüşə, armatur, elektrik kabelləri, məişət kimyəvi maddələri, qaz avadanlığı, taxta və digər materiallar ola bilər.

Köhnə binaların dağıntılarında əlavə olaraq sağlamlıq üçün təhlükəli tikinti materiallarına rast gəlmək mümkündür. WHO və BMT Ətraf Mühit Proqramının zəlzələdən sonra təmizləmə işlərinə dair materialında asbest tərkibli sement lövhələrinin dağılması zamanı xırda liflərin havaya yayıla biləcəyi qeyd olunur. Ağır texnika ilə dağıntının hərəkət etdirilməsi belə liflərin yayılmasını artıra bilər.

Buna görə dağıntının təmizlənməsi adi məişət tullantısının yığılması kimi qəbul edilməməlidir. Materialın növü və sahədəki risklər əvvəlcədən qiymətləndirilməlidir.

Dağılmış evdə axtarış-xilasetmə necə aparılır?

Tam və ya qismən çökmüş binada insanların axtarışı xüsusi hazırlıq tələb edən əməliyyatdır. Xilasedicilər binanın dağılma formasını, qalan konstruksiyaların dayanıqlığını, insanların qala biləcəyi boşluqları və əlavə çökmə ehtimalını nəzərə alırlar.

Peşəkar xilasetmə əməliyyatında sahənin təhlükəsizliyi ilə zərərçəkmiş şəxsin mümkün qədər tez çıxarılması arasında düzgün balans yaradılır. Nəzarətsiz şəkildə dağıntı üzərinə çıxmaq və ya ağır elementləri təsadüfi şəkildə hərəkət etdirmək həm xilasedicinin, həm də dağıntı altında olan şəxsin təhlükəsini artıra bilər.

WHO qeyd edir ki, bina çökməsi zəlzələlər zamanı ağır travmatik xəsarətlərin və ölüm hallarının əsas səbəblərindəndir.

Ev qismən dağılıbsa, yenidən istifadə edilə bilərmi?

Bu suala yalnız peşəkar texniki qiymətləndirmədən sonra cavab vermək olar. Bəzi hallarda zədə yalnız müəyyən hissədə olur və konstruktiv gücləndirmə ilə bina bərpa edilə bilər. Digər hallarda isə əsas daşıyıcı sistem o qədər zədələnir ki, binanın sökülməsi daha təhlükəsiz həll ola bilər.

FEMA-nın fəlakətdən sonra qiymətləndirmə sistemi zədələnmiş binalar üçün ilkin və daha detallı texniki baxışların aparılmasını nəzərdə tutur. Qiymətləndirmənin məqsədi binanın istifadəsinin davam etdirilə biləcəyini, girişə məhdudiyyət qoyulmalı olduğunu və ya əlavə mühəndis ekspertizasına ehtiyac olduğunu müəyyənləşdirməkdir.

Bu səbəbdən “divarlar hələ yerindədir, deməli ev təhlükəsizdir” yanaşması düzgün deyil.

Dağılmış evin bərpası

Bərpa qərarı verildikdə ilk mərhələdə zədənin səbəbi müəyyən edilir. Əgər problem yalnız görünən hissə bərpa edilməklə aradan qaldırılır, lakin əsas səbəb qalırsa, eyni problem yenidən yarana bilər.

Məsələn, bünövrənin oturması nəticəsində divarlar çatlayıbsa, yalnız çatların doldurulması konstruktiv problemin həlli deyil. Əvvəlcə qrunt və bünövrə araşdırılmalıdır.

Eyni prinsip yanğın, su zədəsi və zəlzələ nəticəsində zədələnmiş binalara da aiddir. Konstruktiv elementlərin faktiki vəziyyəti qiymətləndirildikdən sonra təmir, gücləndirmə və ya sökülmə variantlarından biri seçilir.

Dağılmış evin söküntüsü zamanı təhlükəsizlik

Bərpası mümkün olmayan bina sökülərkən proses planlaşdırılmış şəkildə aparılmalıdır. Nəzarətsiz söküntü zamanı divarların gözlənilməz istiqamətdə aşması, konstruksiyanın qəfil çökməsi və dağıntıların ətrafa yayılması mümkündür.

Ərazinin hasarlanması, icazəsiz şəxslərin girişinin qarşısının alınması, kommunal xətlərin vəziyyətinin müəyyən edilməsi və söküntü ardıcıllığının əvvəlcədən planlaşdırılması əsas təhlükəsizlik tədbirləri arasındadır.

Dağıntıların daşınması zamanı toz, iti materiallar və potensial təhlükəli tikinti materialları da nəzərə alınmalıdır. Buna görə belə işlər peşəkar nəzarət və uyğun texnika ilə aparılmalıdır.

Dağılmış ev yalnız fiziki dağıntı deyil

Evin dağılması insanların yaşayış yerini, şəxsi əşyalarını və gündəlik həyat imkanlarını itirməsi ilə də nəticələnə bilər. WHO zəlzələlərin insanların yaralanması ilə yanaşı evsiz qalmasına, məcburi köçməsinə və təxliyə edilməsinə səbəb ola bildiyini qeyd edir.

Buna görə böyük dağıntılardan sonra tədbirlər yalnız tikililərin təmizlənməsi ilə məhdudlaşmır. Müvəqqəti yaşayış, tibbi yardım, su və sanitariya təminatı, nəqliyyatın bərpası və digər xidmətlər də ümumi bərpa prosesinin bir hissəsinə çevrilir.

Dağılmış ev anlayışı bu baxımdan həm konstruktiv zədəni, həm də həmin zədənin insan həyatına və yaşayış mühitinə yaratdığı nəticələri ifadə edə bilər.