Dağıntı

Dağıntı bina, qurğu, infrastruktur və ya digər fiziki obyektin tam və ya qismən dağılması nəticəsində yaranan vəziyyətdir. Bu anlayış zəlzələ, partlayış, yanğın, torpaq sürüşməsi, hərbi əməliyyat, texniki qəza və ya nəzarətli söküntü kimi müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola bilər. Dağıntı yalnız tikilinin zədələnməsi deyil, həm də insanların hərəkətinə mane olan, əlavə təhlükələr yaradan və xilasetmə işlərini çətinləşdirən dağılan konstruksiya hissələri, daş, beton, metal və digər materialların ümumi vəziyyətini ifadə edə bilər.

Dağıntının əsas səbəbləri
Dağıntılar təbii və texnogen səbəblərdən baş verə bilər. Zəlzələ, torpaq sürüşməsi, sel və güclü külək təbii amillər sırasındadır. Texnogen səbəblərə isə partlayış, yanğın, konstruksiya qüsuru, ağır texnikanın təsiri, tikinti qaydalarının pozulması və sənaye qəzaları daxil ola bilər.

Bəzi hallarda dağıntı qəsdən həyata keçirilən söküntü işlərinin nəticəsi olur. Belə hallarda proses əvvəlcədən planlaşdırılır və təhlükəsizlik tədbirləri görülür.

Bina dağıntısı necə yaranır?
Bina dağıntısı daşıyıcı konstruksiyaların öz funksiyasını itirməsi nəticəsində baş verir. Sütun, tir, divar, döşəmə və fundament elementlərindən biri ciddi zədələndikdə yük paylanması dəyişə və digər hissələrə əlavə gərginlik düşə bilər.

Bu proses bəzən lokal çökmə ilə başlayır, bəzən isə zəncirvari şəkildə bütün konstruksiyanın dağılmasına səbəb olur. Buna görə zədələnmiş binaya daxil olmaq yalnız mütəxəssis qiymətləndirməsindən sonra təhlükəsiz hesab edilə bilər.

Dağıntı və söküntü arasında fərq
Dağıntı nəzarətsiz və qəfil baş verə bilən hadisəni ifadə edir. Söküntü isə adətən əvvəlcədən planlaşdırılan və xüsusi texnika və metodlarla həyata keçirilən prosesdir.

Nəzarətli söküntüdə iş ardıcıllığı, təhlükəli zona, avadanlıq və tullantıların idarə olunması əvvəlcədən müəyyən edilir. Dağıntıda isə vəziyyət qeyri-sabit ola bilər və əlavə çökmə riski mövcud ola bilər.

Dağıntı altında qalma riski
Dağıntı hadisələrinin ən ciddi nəticələrindən biri insanların konstruksiya hissələri altında qalmasıdır. Beton plitələr, divar parçaları və metal konstruksiyalar xilasetmə işlərini çətinləşdirə bilər.

Belə hallarda xilasedicilər boşluqların mövcudluğunu, konstruksiyanın sabitliyini və ikinci dərəcəli çökmə riskini qiymətləndirirlər. Ağır texnikadan nəzarətsiz istifadə dağıntı altında qalan şəxslər üçün əlavə təhlükə yarada bilər.

Dağıntı sahəsində əsas təhlükələr
Dağıntı sahəsində yalnız çökmə riski olmur. Elektrik kabelləri, qaz xətləri, yanğın, kəskin metal hissələr, toz, şüşə qırıqları və qeyri-sabit konstruksiyalar ciddi təhlükə yarada bilər.

Kimyəvi maddələr və yanacaq saxlanılan obyektlərdə əlavə toksik və yanğın riskləri də mümkündür. Buna görə əraziyə daxil olmadan əvvəl mümkün enerji və kommunal xətlərin vəziyyəti qiymətləndirilməlidir.

İkinci dərəcəli çökmə nədir?
İkinci dərəcəli çökmə ilkin dağıntıdan sonra konstruksiyanın qalan hissəsinin sonradan dağılmasıdır. Bu, xilasetmə və axtarış işləri zamanı ən ciddi təhlükələrdən biridir.

Zədələnmiş sütun, divar və döşəmələr zahirən sabit görünsə də, kiçik vibrasiya və ya əlavə yük nəticəsində çökə bilər. Buna görə xilasetmə zamanı konstruksiyanın müvəqqəti bərkidilməsi tələb oluna bilər.

Dağıntı altında axtarış-xilasetmə işləri
Dağıntı altında axtarış-xilasetmə xüsusi hazırlıq və avadanlıq tələb edən mürəkkəb fəaliyyətdir. Xilasedicilər vizual axtarış, səs və vibrasiya cihazları, xüsusi kameralar və təlim keçmiş axtarış itlərindən istifadə edə bilərlər.

Xilasetmə zamanı əsas məqsəd insanları mümkün qədər tez tapmaqla yanaşı həm zərərçəkənlərin, həm də xilasedicilərin təhlükəsizliyini qorumaqdır.

Dağıntı zamanı insanların davranışı
Dağıntı baş verdikdən sonra zədələnmiş binaya özbaşına daxil olmaq təhlükəli ola bilər. Qaz sızması, elektrik naqilləri və əlavə çökmə riski nəzərə alınmalıdır.

Ərazidə yaralı insanlar varsa, təcili xidmətlər məlumatlandırılmalı və təhlükəsiz məsafə saxlanılmalıdır. Xüsusi hazırlığı olmayan şəxslərin ağır konstruksiyaları qaldırmağa və ya qeyri-sabit hissələri hərəkət etdirməyə çalışması əlavə risk yarada bilər.

Zəlzələ nəticəsində yaranan dağıntı
Zəlzələ binaların daşıyıcı konstruksiyalarına ciddi dinamik yük yarada bilər. Tikilinin layihəsi, tikinti keyfiyyəti və torpaq xüsusiyyətləri zədələnmə dərəcəsinə təsir edir.

Seysmik tələblərə uyğun layihələndirilmiş binaların çökməyə qarşı dayanıqlığı daha yüksək ola bilər. Bununla belə, çox güclü zəlzələlərdə hətta dayanıqlı konstruksiyalarda da ciddi zədələr baş verə bilər.

Partlayış nəticəsində dağıntı
Partlayış zamanı yaranan təzyiq dalğası divar, şüşə, qapı və daşıyıcı elementlərə böyük qüvvə göstərə bilər. Partlayışın mənbəyi, gücü və tikilinin konstruktiv xüsusiyyətləri dağıntının miqyasını müəyyən edir.

Partlayışdan sonra yanğın, qaz sızması və qeyri-sabit konstruksiyalar kimi əlavə təhlükələr yarana bilər. Bu səbəbdən ərazi dərhal təhlükəsiz zona kimi idarə olunmalıdır.

Yanğından sonra dağıntı riski
Yanğın konstruksiya materiallarının möhkəmliyini azalda bilər. Xüsusilə polad yüksək temperaturda daşıma qabiliyyətini itirə, beton isə çatlayaraq zədələnə bilər.

Yanğın söndürüldükdən sonra bina vizual olaraq ayaqda qala bilər, lakin konstruktiv dayanıqlıq zəifləyə bilər. Buna görə belə obyektlər mütəxəssis tərəfindən yoxlanmadan istifadəyə verilməməlidir.

Dağıntıların təmizlənməsi
Dağıntıların təmizlənməsi planlı şəkildə aparılmalıdır. Beton, metal, şüşə, ağac və digər materiallar ayrılaraq daşına bilər. Ağır texnika istifadə edilərkən ərazidə insanların və digər işçilərin hərəkəti nəzərə alınmalıdır.

Tozun idarə olunması, iti materiallardan qorunma və tullantıların düzgün çeşidlənməsi təhlükəsiz təmizləmə prosesinin əsas hissələrindəndir.

Dağıntı tullantıları nədir?
Dağıntı tullantılarına beton, kərpic, metal, taxta, şüşə, izolyasiya materialları və digər tikinti qalıqları daxil ola bilər. Bəzi materiallar təkrar emal üçün yararlı ola bilər.

Bununla yanaşı, köhnə binalarda asbest və digər təhlükəli materialların olması mümkündür. Belə tullantılar xüsusi qaydada idarə olunmalıdır.

Dağıntı sahəsində fərdi mühafizə vasitələri
Belə ərazilərdə qoruyucu dəbilqə, təhlükəsizlik ayaqqabısı, əlcək və göz qoruyucuları əsas fərdi mühafizə vasitələridir. Tozlu mühitdə uyğun tənəffüs qoruyucusu da tələb oluna bilər.

İşin xarakterindən asılı olaraq əlavə avadanlıq istifadə edilir. Fərdi mühafizə vasitələri təhlükəni tam aradan qaldırmır, ona görə əsas məqsəd riskin texniki və təşkilati tədbirlərlə idarə olunmasıdır.

Dağıntıların qarşısının alınması
Binaların düzgün layihələndirilməsi, keyfiyyətli tikinti materialları, müntəzəm texniki baxış və vaxtında təmir dağıntı riskini azalda bilər. Daşıyıcı konstruksiyalarda çat, deformasiya və digər ciddi əlamətlər aşkar edildikdə mütəxəssis qiymətləndirməsi aparılmalıdır.

Sənaye və tikinti obyektlərində təhlükəli işlərin risk qiymətləndirilməsi və müvafiq icazə sistemi də qəza və dağıntı risklərinin azaldılmasında mühüm rol oynayır.