Daş

Daş təbiətdə formalaşan bərk mineral və ya mineral birləşmələrindən ibarət materialdır. Geologiyada daşlar əsasən süxurların kiçik parçaları kimi qəbul edilir. Onlar yer qabığının quruluşunda mühüm rol oynayır və tikinti, memarlıq, yol salınması, heykəltəraşlıq, bəzək sənəti və sənayedə geniş istifadə olunur.

Daş necə yaranır?
Daşların yaranması süxurların geoloji proseslər nəticəsində formalaşması ilə bağlıdır. Yer daxilində maqmanın soyuması, çöküntülərin uzun müddət sıxılması və ya mövcud süxurların yüksək temperatur və təzyiq altında dəyişməsi yeni süxur növlərinin yaranmasına səbəb olur.

Bu proseslər milyonlarla il davam edə bilər.

Daş və süxur fərqi
Gündəlik dildə “daş” və “süxur” sözləri bəzən eyni mənada işlədilir. Geologiyada isə süxur müəyyən mineral tərkibə malik böyük təbii kütlədir, daş isə həmin süxurun ayrı-ayrı parçalarını ifadə edə bilər.

Məsələn, qranit bir süxurdur, ondan qopmuş kiçik hissə isə daş adlandırıla bilər.

Daşların əsas növləri
Geoloji mənşəyinə görə süxurlar üç əsas qrupa bölünür: magmatik, çökmə və metamorfik.

Magmatik süxurlar maqmanın və ya lavanın soyumasından yaranır. Çökmə süxurlar müxtəlif hissəciklərin toplanması və sıxılması nəticəsində formalaşır. Metamorfik süxurlar isə mövcud süxurların yüksək temperatur və təzyiq altında dəyişməsi ilə yaranır.

Qranit
Qranit ən tanınmış magmatik süxurlardan biridir. O, əsasən kvars, feldşpat və digər minerallardan ibarət olur.

Qranit möhkəmliyi və aşınmaya davamlılığı səbəbindən pilləkənlərdə, fasadlarda, döşəmələrdə, abidələrdə və yol-küçə elementlərində istifadə edilir.

Mərmər
Mərmər metamorfik süxurdur və əsasən əhəngdaşının yüksək temperatur və təzyiq altında dəyişməsi nəticəsində yaranır.

Onun hamar səthi, müxtəlif rəng və damar strukturu dekorativ məqsədlər üçün əlverişlidir. Mərmər memarlıqda, heykəltəraşlıqda və interyer dizaynında geniş istifadə olunur.

Əhəngdaşı
Əhəngdaşı əsasən kalsium karbonatdan ibarət çökmə süxurdur. O, tikinti materialı kimi qədim dövrlərdən istifadə edilir.

Əhəngdaşından həm daş bloklar, həm də sement və əhəng istehsalında xammal kimi istifadə olunur.

Qumdaşı
Qumdaşı əsasən qum ölçülü mineral hissəciklərinin zamanla sıxılıb sementləşməsi nəticəsində yaranan çökmə süxurdur.

O, müxtəlif rənglərdə ola bilər və xüsusilə fasad örtüklərində, landşaft dizaynında və dekorativ tikililərdə istifadə edilir.

Daşın sərtliyi
Daşın sərtliyi onun mineral tərkibindən asılıdır. Mineralogiyada sərtliyin qiymətləndirilməsi üçün Mohs şkalasından istifadə olunur.

Bu şkalada talk ən yumşaq, almaz isə ən sərt mineral hesab olunur. Daşın tərkibində hansı mineralların olması onun cızılmaya və mexaniki təsirə davamlılığını müəyyən edir.

Daşın sıxlığı və çəkisi
Daşların çəkisi onların sıxlığına və həcmə görə dəyişir. Qranit kimi süxurlar adətən daha sıx və ağır, bəzi məsaməli süxurlar isə daha yüngül olur.

Tikinti zamanı daşın çəkisi konstruksiyanın daşıma qabiliyyətinə təsir etdiyi üçün bu göstərici mühüm texniki parametr sayılır.

Tikintidə daş
Daş ən qədim tikinti materiallarından biridir. Tarixi qalalar, körpülər, məbədlər və şəhər divarlarının böyük hissəsi daşdan inşa olunub.

Müasir tikintidə təbii daş həm konstruktiv, həm də dekorativ material kimi istifadə olunur. Fasadlar, döşəmələr, pilləkənlər və istinad divarları buna nümunədir.

Daş hörgüsü
Daş hörgüsü müxtəlif ölçülü daşların məhlulla və ya xüsusi texnologiya ilə birləşdirilməsi nəticəsində yaradılan tikinti üsuludur.

Hörgünün möhkəmliyi daşın keyfiyyətindən, düzülmə üsulundan, birləşdirici materialdan və işin texniki düzgünlüyündən asılıdır.

Heykəltəraşlıqda daş
Daş heykəltəraşlıq üçün ən qədim materiallardan biridir. Mərmər, qranit, əhəngdaşı və digər süxurlar müxtəlif dövrlərdə heykəl və relyeflərin hazırlanmasında istifadə olunub.

Daşın növü əsərin həm görünüşünə, həm də emal texnikasına təsir göstərir.

Daş üzərində oyma
Daş üzərində oyma dekorativ və tətbiqi sənətin qədim istiqamətlərindəndir. Usta daş səthindən müəyyən hissələri çıxararaq naxış, yazı və ya fiqur yaradır.

Bu üsul memarlıq ornamentlərində, qəbirüstü abidələrdə və dekorativ panellərdə geniş yayılıb.

Çay daşı
Çay daşları su axınının təsiri ilə uzun müddət aşınaraq hamarlaşmış daşlardır. Onların kənarları adətən iti deyil, yumru və hamar olur.

Çay daşları landşaft dizaynında, dekorativ örtüklərdə və bəzi tikinti işlərində istifadə edilir.

Daşın aşınması
Daşlar zamanla temperatur dəyişməsi, su, külək, buz və kimyəvi proseslərin təsiri altında aşınır.

Bu proses nəticəsində böyük süxur kütlələri tədricən daha kiçik hissələrə parçalanır və son nəticədə torpağın yaranmasına da töhfə verir.

Daş və mineral
Mineral müəyyən kimyəvi tərkib və kristal quruluşa malik təbii maddədir. Daş isə bir və ya bir neçə mineralın birləşməsindən ibarət ola bilər.

Məsələn, qranit kvars, feldşpat və slyuda kimi mineralların qarışığından yaranır.

Daşın tarixdə rolu
Daş bəşəriyyət tarixində mühüm materiallardan biri olub. İlk əmək alətlərinin və silahların bir hissəsi daşdan hazırlanıb.

Bu səbəbdən insan tarixinin erkən mərhələlərindən biri “Daş dövrü” adlandırılır. Həmin dövrdə daş əsas əmək və məişət materiallarından biri idi.

Daşın müasir istifadəsi
Bu gün daş tikinti, yol infrastrukturu, dekorasiya, heykəltəraşlıq, memorial abidələr və landşaft dizaynında geniş istifadə edilir.

Təbii daşın uzunömürlü və möhkəm olması onu həm tarixi, həm də müasir memarlıq üçün dəyərli material edir.