#daş alətlər
Daş alətlər
Daş alətlər qədim insanların daşdan əl ilə hazırladığı və gündəlik həyatda istifadə etdiyi əmək və məişət vasitələridir. Onlar bəşər tarixinin ən uzun dövrünü əhatə edir və insanın ilk texnoloji nailiyyətləri sayılır. Ən qədim nümunələrin yaşı milyon illərlə ölçülür. Daş alətlərdən ət doğramaq, sümükləri sındırmaq, dəri və ağac emal etmək, ağacın ucunu itiləmək, ov etmək və torpaq işləri görmək üçün istifadə olunurdu. Daş dövrü üç əsas mərhələyə bölünür: paleolit (qədim daş dövrü), mezolit (orta daş dövrü) və neolit (yeni daş dövrü).
Növləri və hazırlanma üsulları
Daş alətlərin ən sadə forması daşın başqa daşla vurularaq parçalanması nəticəsində alınan iti qırıqlardır. Sonrakı dövrlərdə insanlar daha mürəkkəb formalar yaratmağı öyrəndi: çopper və əl baltası, kazıyıcı, deşici, iskənə, bıçaq, nizə və ox ucluqları. Mezolit dövründə xırda, həndəsi formalı mikrolit alətlər geniş yayıldı. Onlar taxta və ya sümük sapa bərkidilərək mürəkkəb alətlər düzəldilirdi. Neolitdə isə cilalanmış baltalar, toxa və dən üyütmək üçün daş vasitələr meydana çıxdı. Bu, əkinçiliyin və oturaq həyatın formalaşması ilə bağlı idi.
Alətlər üçün çaxmaqdaşı, obsidian, kvarsit, kvars, bazalt və digər möhkəm süxurlar seçilirdi. Əsas emal üsulları vurma, yonma, təzyiqlə təmir və neolitdə cilalama idi. Müasir tədqiqatçılar laboratoriyada alətlərin səthindəki mikroskopik izləri öyrənərək onlardan nə üçün, hansı materiala qarşı istifadə edildiyini müəyyənləşdirir. Belə izlənmələr Azərbaycan Elm Fondunun dəstəklədiyi tədqiqatlarda da aparılıb.
Azərbaycanda daş alətlər
Azərbaycan ərazisi daş dövrü abidələri ilə zəngindir. Qazax rayonundakı Damcılı mağarasında və Qobustan ərazisində tapılmış daş alətlər və heyvan sümükləri bu dövrün öyrənilməsində mühüm rol oynayıb. Qobustan mezolit dövrünə aid yaşayış izləri və qayaüstü təsvirləri ilə tanınır, 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs siyahısına daxil edilib. Azıx və Tağlar mağaraları isə Azərbaycanın ən qədim insan məskənləri sırasındadır. Bu mağaralarda tapılan materiallar ölkə ərazisində insan fəaliyyətinin çox qədim dövrdən başladığını göstərir. Neolit yaşayış yerlərində də daş və obsidian alətlər aşkarlanıb.
Elmi və mədəni əhəmiyyəti
Daş alətlər yazılı mənbələrin olmadığı dövrlərin əsas tarix qaynağıdır. Onların forması, hazırlanma texnikası və yayılma coğrafiyası insanların həyat tərzini, ovçuluq və təsərrüfat üsullarını, ticarət əlaqələrini və mədəniyyətlər arasındakı təsirləri müəyyənləşdirməyə imkan verir. Çünki obsidian kimi xammal bəzən yüzlərlə kilometr məsafədən gətirilirdi. Arxeologiya, tarix, antropologiya, muzeyşünaslıq və təhsil mövzularında hazırlanan məqalələr, sərgilər və sənədli layihələr üçün daş alətlər mühüm vizual elementdir.
