Daş karxanası

Daş karxanası təbii daşların açıq üsulla çıxarıldığı hasilat sahəsidir. Burada əldə olunan materiallar tikintidə, yol infrastrukturunda, üzlük və dekorativ məmulatların hazırlanmasında istifadə edilir.

Karxanalarda əhəngdaşı, mərmər, qranit, bazalt və digər süxurlar çıxarıla bilər. Hasil olunan daşın növü yatağın geoloji quruluşundan, emal üsulu isə materialın xüsusiyyətlərindən və istifadə məqsədindən asılıdır.

Daşın çıxarılması və emalı

Daş hasilatı sahənin hazırlanması və süxur qatına çıxışın təmin edilməsi ilə başlayır. Açıq karxanalarda iş sahələri çox vaxt pillələr şəklində təşkil olunur. Bu quruluş texnikanın hərəkətinə və hasilatın mərhələli aparılmasına imkan verir.

Tikinti və üzlük daşı almaq üçün süxur xüsusi avadanlıqla kəsilir və bloklara ayrılır. Daha sonra bloklar ölçüyə salınır, lazım gəldikdə səthləri yonulur və cilalanır.

Qırmadaş istehsalında isə çıxarılan süxur xırdalayıcı qurğulardan keçirilir. Ələmə nəticəsində material müxtəlif ölçülü fraksiyalara bölünür.

Karxanalarda istifadə olunan texnika

Daşın xüsusiyyətlərinə və istehsal üsuluna görə karxanalarda müxtəlif avadanlıqdan istifadə edilir:

daşkəsən maşınlar — süxurun kəsilməsi və blokların ayrılması üçün;

ekskavator və yükləyicilər — materialın çıxarılması, yığılması və yüklənməsi üçün;

yük avtomobilləri — daşın daşınması üçün;

xırdalayıcı və ələyici qurğular — qırmadaşın hazırlanması və ölçülərə ayrılması üçün.

Bütün karxanalarda eyni texnoloji proses tətbiq olunmur. Məsələn, bütöv üzlük bloklarının çıxarılması ilə yol tikintisi üçün qırmadaş istehsalı fərqli avadanlıq və iş üsulları tələb edir.

Tikinti daşı və istifadə sahələri

Karxanalardan çıxarılan daşlar xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq müxtəlif məqsədlərə xidmət edir. Ölçüyə salınmış divar daşları bina tikintisində, üzlük daşları fasad və interyerlərin tərtibatında, qırmadaş isə beton istehsalında və yol əsaslarının hazırlanmasında istifadə olunur.

Daş seçilərkən onun möhkəmliyi, suudması, məsaməliliyi və hava şəraitinə davamlılığı nəzərə alınır. Hər süxur bütün tikinti işləri üçün eyni dərəcədə uyğun deyil.

Azərbaycanda daş karxanaları

Azərbaycanda təbii daş hasilatı tikinti materialları istehsalının istiqamətlərindən biridir. Abşeron ərazisindəki əhəngdaşı yataqları yerli tikinti ənənəsində mühüm yer tutur. Güzdək ərazisində yerləşən daş karxanaları bu fəaliyyətin nümunələrindəndir.

Əhəngdaşından hazırlanan divar daşları gündəlik danışıqda çox vaxt “kubik” adlandırılır. Bu söz konkret süxur növündən daha çox, tikinti üçün ölçüyə salınmış daş blokları ifadə edir.

Tarixi daş karxanaları

Daş karxanaları yalnız müasir sənaye obyektləri deyil, keçmişin daşişləmə ənənələrini öyrənmək üçün də əhəmiyyətli məkanlardır. Qədim hasilat və emal izləri sənətkarların istifadə etdiyi alətlər və iş üsulları haqqında məlumat verir.

Naxçıvandakı Darıdağ daş karxanasında sənduqə və qoç heykəli formasında hazırlanmasına başlanmış, lakin işi tamamlanmamış məzar daşları mövcuddur. Belə nümunələr daşın çıxarıldığı ərazidə onun ilkin emalının da aparıldığını göstərir.

Əməyin təhlükəsizliyi və ətraf mühit

Daş hasilatında ağır texnikanın hərəkəti, kəsici avadanlıq, toz, səs-küy və süxur parçalarının düşməsi əsas risklər arasındadır. Təhlükəsiz iş şəraiti üçün karxana yamaclarının dayanıqlığına nəzarət, texnikanın düzgün istismarı və fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə vacibdir.

Tozun azaldılması, tullantı materialların idarə olunması və səth sularının qorunması ekoloji tədbirlər sırasına daxildir. Hasilat başa çatdıqdan sonra ərazinin təhlükəsiz vəziyyətə gətirilməsi və rekultivasiyası torpağın sonrakı istifadəsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.