Daş kitabə

Daş kitabə daş səthə həkk olunmuş, qəbul edilmiş tarixi, dini, memarlıq və ya xatirə xarakterli yazıdır. «Kitabə» sözü ərəb mənşəlidir və «yazı» mənasını verir. Azərbaycan ədəbiyyatında bu termin çox vaxt qəbirüstü, adətən mənzum yazıları ifadə edir. Daha geniş mənada isə daş kitabələrə abidələrin, məscidlərin, türbələrin, körpülərin, qalaların, çeşmələrin və qəbir daşlarının üzərindəki yazılar daxildir. Belə yazılar tikilmə tarixini, sifarişçini, memarı, hökmdarın adını, dua və ya xatirə mətnini saxlayır. Buna görə daş kitabələr tarixi mənbə sayılır və epiqrafika elminin əsas tədqiqat obyektidir.

Növləri və yazı üsulları

Məzmununa görə daş kitabələr bir neçə qrupa bölünür. Tikinti kitabələri binanın nə vaxt və kimin sifarişi ilə ucaldıldığını bildirir. Qəbir kitabələri mərhumun adını, vəfat tarixini, nəsil mənsubiyyətini və çox zaman şeir parçasını və ya dua mətnini əks etdirir. Memorial kitabələr tarixi hadisəni, şəxsiyyəti və ya döyüşü yad edir. Ən qədim nümunələr isə dövlət başçılarının fəaliyyətini və xalqın tarixini qeyd edən yazılı abidələrdir.

Yazı daş üzərində oyma, həkk və relyef üsulu ilə hazırlanırdı. Orta əsr İslam memarlığında kitabələr xətt sənətinin nümunəsi idi. Kufi, sülüs və nəsx kimi xətt növləri istifadə olunurdu, mətnlər ərəb, fars və türk dillərində yazılırdı. Bəzən yazılar həndəsi və bitki ornamentləri ilə birləşirdi, beləliklə mətn həm məlumat, həm də bəzək rolunu oynayırdı.

Məşhur nümunələr və tarixi əhəmiyyəti

Türk dünyası üçün ən məşhur daş yazılı abidələr Orxon-Yenisey kitabələridir. Bunlar qədim türk (göytürk) əlifbası ilə yazılmış və VIII əsrə aid edilən abidələrdir. Kül-Tegin və Bilgə xaqan abidələri türk xalqlarının tarixi, dövlətçilik anlayışı və dili haqqında ən mühüm qaynaqlardandır. Yenisey kitabələri isə daha qısa, əsasən xatirə xarakterlidir.

Azərbaycan ərazisində də müxtəlif dövrlərə aid daş kitabələr mövcuddur. Qobustan qayaüstü təsvirləri və yazıları arasında Roma legionerlərinin qoyduğu latın kitabəsi diqqət çəkir. Qobustan qoruğu UNESCO-nun Ümumdünya İrs siyahısına daxil edilib. Bundan başqa, ölkədə qədim aramey əlifbası ilə yazılmış daş kitabənin tapılması barədə də məlumat yayılıb. 2022-ci ildə Bakı Dövlət Universitetində İltəriş Kutluq Xaqana aid yeni yazılı daş kitabə və abidə kompleksinin təqdimatı keçirilib. Bu da qədim türk yazılı irsinə marağın davam etdiyini göstərir.

Mədəni və media əhəmiyyəti

Daş kitabələr tarixin daşlaşmış yaddaşıdır. Onlar yazılı mənbələrin azlığı olan dövrlərdə siyasi hadisələri, dil xüsusiyyətlərini, inancı və sənətkarlıq ənənələrini öyrənməyə imkan verir. Epiqrafika, arxeologiya, tarix, filologiya, muzeyşünaslıq və turizm mövzularında hazırlanan məqalələr, sənədli filmlər, sərgilər və təhsil materialları üçün daş kitabə mühüm vizual elementdir. Eyni zamanda onlar mədəni irsin hissəsi kimi qorunmalı, qeydiyyata alınmalı və elmi şəkildə öyrənilməlidir.