Daş kitabə

Daş Kitabələr: Zamanı Ötən Epiqrafik Sənədlər Daş kitabələr — qədim və orta əsrlərdə mühüm tarixi hadisələri, dövlət fərmanlarını, dini mətnləri və ya şəxslərin xatirələrini gələcək nəsillərə ötürmək məqsədilə bərk daş süxurları, qaya parçaları, tikililərin divarları və ya qəbir daşları üzərinə həkk olunmuş yazılardır. Tarixin və dilçiliyin ən etibarlı ilkin mənbələrindən sayılan bu abidələri öyrənən elm sahəsi epiqrafika adlanır. Daş üzərindəki yazılar, kağız və ya digər materiallardan fərqli olaraq, zamanın və təbiətin sərt təsirlərinə daha dözümlü olduqları üçün tarixin qaranlıq səhifələrini günümüzə işıqlandırmaqda əvəzsiz rol oynayırlar. Türk Dünyasının Daş Salnaməsi: Orxon-Yenisey Kitabələri Türk xalqlarının tarixində və dil mədəniyyətində daş kitabələrin xüsusi bir yeri və müqəddəsliyi vardır. Bu sahədə ən möhtəşəm nümunələr VI-VIII əsrlərə aid olan, qədim türk (run) əlifbası ilə yazılmış Orxon-Yenisey abidələridir. Bu silsilədən olan ən məşhur kitabələr bunlardır: Kül Tigin və Bilgə Xaqan Kitabələri: Bu nəhəng daş sütunlar Göktürk xaqanlığının qüdrətini, xalqın birliyini və müstəqillik mübarizəsini əks etdirir. Yazılar həm sənədli tarixi mənbə, həm də Türk ədəbiyyatının ilk bədii nəsri hesab olunur. Tonyukuk Kitabəsi: Müdrik Tonyukukun öz dilindən yazılmış bu kitabə, hərbi strategiyalar və dövlət idarəçiliyi baxımından fundamental nəsihətləri ehtiva edir. Azərbaycanda Daş Kitabə Mədəniyyəti Azərbaycan ərazisi də epiqrafik abidələr və daş kitabələrlə olduqca zəngindir. Ölkəmizdəki daş kitabələr müxtəlif dövrlərə aid olub, əsasən daxili və xarici siyasi vəziyyəti, memarlıq tariximizi və yerli əhalinin etnik mənşəyini öyrənməyə imkan verir. Qobustan Qayaüstü Yazısı (I əsr): Böyükdaş dağının ətəyində yerləşən və Roma imperatoru Domisianın dövründə (XII ildırım sürətli legionun gəlişi ilə bağlı) latın dilində həkk olunmuş bu kitabə, Romanın Xəzər sahillərinə qədər gəlib çıxdığını sübut edən ən şərq epiqrafik sənədidir. Şirvan-Abşeron Memarlıq Abidələrindəki Kitabələr: Bakı (İçərişəhər, Qız Qalası, Şirvanşahlar Sarayı), Nardaran, Mərdəkan və digər Abşeron kəndlərindəki məscid, qala və türbələrin qapı və divarüstü kitabələri. Əsasən ərəb və fars dillərində olan bu yazılar tikilinin memarını, inşa olunma tarixini və sifarişçisini dəqiq göstərir. Bədii Daşoyma və Qəbirüstü Kitabələr: Naxçıvan (Mömünə Xatun türbəsi ətrafı), Gəncə və Qarabağ bölgələrində qorunub saxlanmış, üzərində nəbati və həndəsi naxışlarla yanaşı, kufi və ya nəsh xətti ilə yazılar həkk olunmuş sənətkarlıq nümunələri. Tarixi Fakt: Daş kitabələr rəsmi dövlət sənədi funksiyasını da daşıyırdı. Məsələn, orta əsrlərdə bəzi hökmdarlar əhalini müəyyən vergilərdən azad etdikdə, bu fərmanı hər kəsin görməsi üçün məscid divarındakı daş lövhəyə həkk etdirirdilər. Daş kitabələrin qorunması, oxunması və rəqəmsal arxivlərinin yaradılması Azərbaycanın qədim dövlətçilik tarixinin beynəlxalq müstəvidə sübut olunması baxımından mühüm milli əhəmiyyət kəsb edir.