#dəmir
Dəmir
Dəmir təbiətdə geniş yayılmış kimyəvi element və sənayenin əsas metal xammallarından biridir. Kimyəvi işarəsi Fe, atom nömrəsi isə 26-dır. Saf dəmir gümüşü-boz rəngli metal olsa da, gündəlik həyatda “dəmir” adlandırılan bir çox məmulat əslində dəmir əsaslı ərintilərdən, xüsusilə polad və çuqundan hazırlanır. Dəmir tikinti, maşınqayırma, nəqliyyat, energetika, sənaye avadanlıqları və məişət əşyalarının istehsalında mühüm yer tutur.
Dəmirin əsas xüsusiyyətləri
Dəmir möhkəmliyi, emal oluna bilməsi və müxtəlif ərintilərin hazırlanmasına imkan verməsi ilə seçilir. Saf halda nisbətən yumşaq olduğuna görə sənayedə onun karbon və digər elementlərlə ərintilərindən daha geniş istifadə edilir. Dəmir ferromaqnit xüsusiyyətə malikdir və maqnit sahəsinə güclü reaksiya verir. Yüksək temperaturda əridilərək tökmə və digər metallurgiya prosesləri ilə müxtəlif formalara salına bilər.
Dəmir filizi və istehsal prosesi
Sənayedə dəmir əsasən dəmir filizlərindən əldə edilir. Hematit və maqnetit dəmir istehsalında istifadə olunan əsas filiz mineralları sırasındadır. Filiz çıxarıldıqdan sonra zənginləşdirilir və metallurgiya müəssisələrində emal edilir. Domna prosesində dəmir filizindən çuqun alınır, daha sonra tərkibindəki karbon və digər elementlərin miqdarı tənzimlənərək müxtəlif polad növləri istehsal edilə bilər.
Dəmir, polad və çuqun arasındakı fərq
Dəmir kimyəvi elementdir, polad və çuqun isə əsas komponenti dəmir olan ərintilərdir. Poladın tərkibində müəyyən miqdarda karbon və tələb olunan xüsusiyyətlərə görə digər legirləyici elementlər ola bilər. Çuqunda karbonun miqdarı poladla müqayisədə daha yüksəkdir. Buna görə bu materialların möhkəmlik, kövrəklik, qaynaq və emal xüsusiyyətləri bir-birindən fərqlənir.
Tikintidə dəmir və polad konstruksiyalar
Dəmir əsaslı materiallar müasir tikintinin əsas konstruksiya materiallarındandır. Armatur, metal profil, boru, şüa, sütun, məhəccər, pilləkən, platforma və müxtəlif daşıyıcı konstruksiyalar əsasən poladdan hazırlanır. Dəmir-beton konstruksiyalarda istifadə olunan polad armatur betonun dartılma qüvvələrinə qarşı müqavimətini artırır. Sənaye və mülki tikililərdə metal konstruksiyalar böyük aşırımların və yüksək yükdaşıma qabiliyyətinə malik sistemlərin qurulmasına imkan verir.
Dəmir yolu və nəqliyyatda istifadə
Dəmir əsaslı materiallar dəmir yolu relslərinin, qatar vaqonlarının, lokomotiv hissələrinin, avtomobillərin və digər nəqliyyat vasitələrinin istehsalında geniş istifadə edilir. Xüsusilə relslər yüksək mexaniki yüklərə və davamlı sürtünməyə tab gətirə bilən xüsusi polad növlərindən hazırlanır. Gəmiqayırma və ağır maşınqayırma sənayesində də polad əsas konstruksiya materiallarından biridir.
Dəmirin paslanması və korroziya
Dəmirin əsas problemlərindən biri korroziyaya məruz qalmasıdır. Dəmir oksigen və rütubətin təsiri altında zamanla oksidləşərək pas əmələ gətirə bilər. Korroziya metalın səthini zədələyir və uzun müddət ərzində konstruksiyanın mexaniki xüsusiyyətlərinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Buna qarşı boya və qoruyucu örtüklər, sinkləmə, uyğun ərintilərin seçilməsi və digər antikorroziya üsullarından istifadə olunur.
Dəmir məmulatları və metal emalı
Dəmirdən və dəmir əsaslı ərintilərdən məişət və sənaye üçün minlərlə məhsul hazırlanır. Metal qapılar, hasarlar, məhəccərlər, alətlər, borular, bərkidicilər, sənaye avadanlıqları və müxtəlif konstruksiya elementləri bunlara nümunədir. Metal kəsmə, əymə, qaynaq, döymə, tökmə və mexaniki emal üsulları ilə materiala tələb olunan forma verilir. Dəmir və polad tullantılarının yenidən emal edilə bilməsi də bu materialların sənaye dövriyyəsində mühüm xüsusiyyətlərindən biridir.
