Dəmirçilik

Dəmirçilik dəmir və polad kimi metalların döyülərək, əyilərək, kəsilərək və digər emal üsulları ilə formaya salınmasına əsaslanan sənət və peşədir. Ənənəvi dəmirçilikdə metal ocaqda qızdırılır, sonra zindan üzərində çəkiclə işlənərək lazımi formaya gətirilir. Bu işlə məşğul olan ustaya dəmirçi deyilir.

Dəmirçilik məişət alətlərinin, kənd təsərrüfatı ləvazimatlarının, tikinti detallarının və bədii metal məmulatlarının hazırlanmasında mühüm rol oynayıb. Sənət həm materialın xüsusiyyətlərini bilməyi, həm də dəqiq əl işi və təcrübə tələb edir.

Metalın qızdırılması və döyülməsi

Dəmirçi hazırlayacağı məmulata uyğun metal parçasını seçir və onu emal üçün qızdırır. Temperatur yüksəldikcə metalın plastikliyi artır, onu formaya salmaq asanlaşır. Usta çəkic zərbələri ilə metalı uzadır, yastılaşdırır, qalınlaşdırır və ya əyir.

Məmulatın hazırlanması zamanı metal bir neçə dəfə qızdırılıb işlənə bilər. Emal temperaturu metalın növünə və görüləcək işə uyğun seçilir. Həddindən artıq qızdırma materialın keyfiyyətini poza, uyğun olmayan temperaturda döymə isə çatların yaranmasına səbəb ola bilər.

Ənənəvi isti döymə ilə yanaşı, bəzi formalaşdırma işləri soyuq halda da aparılır. İsti və soyuq emalın seçimi materialın xüsusiyyətlərindən və hazırlanacaq detalın formasından asılıdır.

Dəmirçinin əsas alətləri

Dəmirçi emalatxanasının əsas avadanlıqları ocaq, zindan, çəkic və maşadır. Ocaq metalı qızdırmaq üçün istifadə olunur. Zindan döymə əməliyyatlarının aparıldığı möhkəm dayaqdır. Müxtəlif formalı çəkiclər metalın ayrı-ayrı hissələrini işləməyə, maşa isə isti parçanı tutmağa və çevirməyə imkan verir.

Kəsmə və deşmə işlərində kəski və deşici alətlərdən, səthin işlənməsində isə yeyə və digər vasitələrdən istifadə edilir. Müasir emalatxanalarda mexaniki çəkiclər, hidravlik preslər və elektrik avadanlıqları əl əməyini tamamlayır.

Hazırlanan məmulatlar

Ənənəvi dəmirçilər nal, mismar, balta, oraq, bıçaq, qapı cəftəsi, menteşə və müxtəlif təsərrüfat alətləri hazırlayıblar. Köhnəlmiş və ya sınmış metal əşyaların təmiri də onların fəaliyyətinin mühüm hissəsi olub.

Bədii dəmirçilikdə funksionallıqla yanaşı, görünüşə də xüsusi diqqət yetirilir. Darvazalar, məhəccərlər, pilləkən tutacaqları, şamdanlar və dekorativ elementlər döymə naxışlarla işlənə bilər. Burulmuş çubuqlar, yarpaqvari formalar və həndəsi kompozisiyalar bu sənətin ifadə vasitələrindəndir.

Azərbaycanda dəmirçilik ənənəsi

Azərbaycanda dəmirçilik ənənəvi sənətkarlıq sahələrindən biridir. Şəhər və kənd emalatxanalarında çalışan ustalar əkinçilik, heyvandarlıq, tikinti və gündəlik məişət üçün metal məmulatları hazırlayıblar. Atçılıqla bağlı nal hazırlanması və təsərrüfat alətlərinin təmiri bu peşəyə davamlı ehtiyac yaradıb.

Sənətkarlıq bilikləri çox vaxt usta-şagird münasibətləri vasitəsilə ötürülüb. Şagirdlər alətləri tanımaqla yanaşı, metalın qızdırılmasını, zərbələrin düzgün vurulmasını və hazır əşyanın keyfiyyətinin qiymətləndirilməsini öyrəniblər.

Termiki emal və təhlükəsizlik

Bəzi polad məmulatlarda istənilən sərtlik və möhkəmliyi əldə etmək üçün termiki emal tətbiq olunur. Tablandırma və sonrakı nəzarətli qızdırma mərhələləri materialın təyinatına uyğun xüsusiyyətlər qazanmasına kömək edir. Bu əməliyyatlar bütün metallara eyni qaydada tətbiq edilmir.

Dəmirçilik yüksək temperatur, qopan metal hissəcikləri, səs-küy və tüstü ilə əlaqəli işdir. Gözlərin və üzün qorunması, uyğun iş geyimi, yaxşı havalandırma və yanğın təhlükəsizliyi emalatxananın əsas tələblərindəndir.