Dəniz

Dəniz Dünya okeanının quru sahələri, adalar və ya sualtı relyef formaları ilə qismən ayrılan hissəsi və ya böyük duzlu su hövzəsidir. Dənizlər Yer kürəsinin su sisteminin mühüm elementlərindən olmaqla iqlimə, su dövranına, biomüxtəlifliyə, gəmiçiliyə və insanların iqtisadi fəaliyyətinə təsir göstərir. Xəzər dənizi, Qara dəniz, Aralıq dənizi və Qırmızı dəniz müxtəlif coğrafi xüsusiyyətlərə malik tanınmış su hövzələridir.

Dəniz nədir?

Dəniz anlayışı əsasən okeanlarla əlaqəli böyük duzlu su hövzələrini ifadə edir. Bir çox dəniz okeanın müəyyən hissəsini təşkil edir və quru sahələri ilə qismən əhatə olunur.

Lakin coğrafi adlandırmada istisnalar da mövcuddur. Məsələn, Xəzər dənizi okeanla təbii əlaqəsi olmayan qapalı su hövzəsidir. Buna baxmayaraq, böyük ölçüsünə və tarixi-coğrafi adlandırmaya görə “dəniz” adlanır.

Dənizlərin sahəsi, dərinliyi, temperaturu və duzluluğu bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.

Dəniz və okean arasındakı fərq

Okeanlar Yer kürəsinin ən böyük və bir-biri ilə əlaqəli duzlu su hövzələridir. Dənizlər isə adətən okeanlardan daha kiçikdir və quru sahələrinin təsirinə daha çox məruz qalır.

Aralıq dənizi Atlantik okeanı ilə Cəbəllütariq boğazı vasitəsilə əlaqələnir. Qara dəniz isə boğazlar sistemi vasitəsilə Aralıq dənizi və nəticədə Dünya okeanı ilə əlaqəyə malikdir.

Bununla belə, “dəniz” və “okean” anlayışlarının fərqi yalnız ölçü ilə müəyyən edilmir. Su hövzəsinin coğrafi mövqeyi və okeanla əlaqəsinin xarakteri də nəzərə alınır.

Dəniz suyu niyə duzludur?

Dəniz suyunda müxtəlif həll olmuş mineral duzlar mövcuddur. Onların arasında natrium və xlor ionları üstünlük təşkil edir.

Yağıntılar və axar sular süxurların aşınması nəticəsində yaranan həll olmuş maddələrin bir hissəsini çaylar vasitəsilə dəniz və okeanlara daşıyır. Uzun geoloji dövrlər ərzində gedən bu və digər geokimyəvi proseslər okean və dəniz suyunun duz tərkibinin formalaşmasında rol oynayır.

Duzluluq bütün dənizlərdə eyni deyil. Çaylardan daxil olan şirin su, yağıntı, buxarlanma, buzların əriməsi və digər su hövzələri ilə su mübadiləsi duzluluq səviyyəsinə təsir göstərir.

Dənizlərin əsas növləri

Dənizlər yerləşməsinə və okeanla əlaqəsinə görə müxtəlif qruplarda nəzərdən keçirilə bilər. Kənar dənizlər okeanın sahil hissələrində yerləşərək adalar və yarımadalarla qismən ayrılır.

Daxili dənizlər quru sahələri ilə daha çox əhatə olunur və okeanla əsasən boğazlar vasitəsilə əlaqələnir. Aralıq dənizi bu tip su hövzəsinin ən tanınmış nümunələrindəndir.

Adalararası dənizlər isə ada və arxipelaqlar arasında yerləşə bilər. Qapalı su hövzələrinin bəzilərinin adında da tarixi səbəblərlə “dəniz” sözü saxlanılıb.

Dənizin dərinliyi və relyefi

Dənizin altında da quruda olduğu kimi müxtəlif relyef formaları mövcuddur. Sahilə yaxın dayaz hissələrdən başlayaraq sualtı yamaclar, düzənliklər, çökəkliklər və digər geoloji strukturlar formalaşa bilər.

Dənizin dərinliyi onun müxtəlif hissələrində eyni olmur. Sahilyanı ərazilər çox vaxt dayaz olduğu halda, mərkəzi və tektonik çökəkliklərdə yerləşən hissələr daha dərin ola bilər.

Sualtı relyef su dövranına, canlıların yayılmasına, gəmiçilik imkanlarına və dəniz dibində yerləşən təbii ehtiyatların öyrənilməsinə təsir göstərir.

Dənizdə dalğalar və axınlar

Dəniz səthində müşahidə olunan dalğaların böyük hissəsi küləyin suya təsiri nəticəsində yaranır. Dalğaların hündürlüyü və hərəkət xüsusiyyətləri küləyin sürəti, davametmə müddəti və təsir etdiyi su sahəsi ilə əlaqəlidir.

Dəniz axınları isə su kütlələrinin müəyyən istiqamətdə hərəkətidir. Onların formalaşmasında küləklər, suyun temperatur və sıxlıq fərqləri, Yer kürəsinin fırlanması və sahil relyefi kimi amillər iştirak edir.

Ay və Günəşin cazibə təsiri ilə yaranan qabarma və çəkilmələr də bir çox dəniz və okean sahillərində su səviyyəsinin dövri dəyişməsinə səbəb olur.

Dəniz ekosistemi

Dənizlər çox zəngin və müxtəlif ekosistemlərə malikdir. Mikroskopik planktondan balıqlara, molyusklara, xərçəngkimilərə və iri dəniz məməlilərinə qədər çoxsaylı canlılar dəniz mühitində yaşayır.

Canlıların yayılması suyun temperaturu, duzluluğu, dərinliyi, işıq səviyyəsi, oksigen və qida maddələrinin mövcudluğu ilə əlaqəlidir.

Sahilyanı dayaz ərazilər bir çox növün çoxalması və qidalanması üçün xüsusilə əhəmiyyətli ola bilər. Dəniz ekosistemində baş verən dəyişikliklər qida zəncirinin müxtəlif səviyyələrinə təsir göstərə bilər.

Dəniz və gəmiçilik

Dənizlər qədim dövrlərdən insanların hərəkəti və ticarət əlaqələri üçün istifadə etdiyi təbii nəqliyyat yollarından olub. Qayıq və yelkənli gəmilərdən müasir yük, konteyner, tanker və sərnişin gəmilərinə qədər su nəqliyyatının inkişafı dənizlərlə sıx bağlıdır.

Müasir dəniz nəqliyyatı beynəlxalq ticarətdə mühüm rol oynayır. Limanlar isə dəniz və quru nəqliyyatı arasında yük və sərnişin əlaqəsinin təşkil olunduğu əsas infrastrukturlardandır.

Dənizlər balıqçılıq, turizm, enerji və digər iqtisadi fəaliyyətlər üçün də istifadə olunur.

Xəzər dənizi

Azərbaycan üçün dəniz anlayışı ilk növbədə Xəzər dənizi ilə sıx bağlıdır. Xəzər Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İran sahilləri arasında yerləşən qapalı su hövzəsidir.

Xəzərin Dünya okeanı ilə birbaşa təbii əlaqəsi yoxdur və coğrafi baxımdan dünyanın ən böyük qapalı daxili su hövzəsi hesab edilir. Suyunun duzluluğu əraziyə görə dəyişir və okean suyunun orta duzluluğundan aşağıdır.

Xəzər dənizi Azərbaycan üçün gəmiçilik, enerji ehtiyatları, balıqçılıq və sahilyanı iqtisadi fəaliyyət baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bakı və Abşeron yarımadasının təbii-coğrafi mövqeyi də Xəzərlə birbaşa əlaqəlidir.

Dənizlərin çirklənməsi

Dəniz ekosistemlərinə plastik və digər tullantılar, neft və neft məhsulları, təmizlənməmiş çirkab suları, kənd təsərrüfatından daxil olan maddələr və müxtəlif sənaye çirkləndiriciləri təsir göstərə bilər.

Çirklənmə suyun keyfiyyətini pisləşdirə, canlıların yaşayış mühitinə və qida zəncirinə təsir edə bilər. Plastik tullantıların zamanla kiçik hissəciklərə parçalanması nəticəsində yaranan mikroplastiklər də dəniz mühitində ciddi ekoloji problemlərdən biri kimi araşdırılır.

Dənizlərin qorunması buna görə yalnız sahil ərazilərinin təmiz saxlanması deyil, qurudan və dənizdəki fəaliyyətdən daxil olan çirkləndiricilərin azaldılmasını da tələb edir.

Dənizlərin əhəmiyyəti

Dənizlər Yer kürəsinin iqlim sistemində, istiliyin paylanmasında və su dövranında mühüm rol oynayır. Dəniz və okeanlarda yaşayan fotosintezedici orqanizmlər qlobal bioloji proseslərin də vacib hissəsidir.

İnsanlar üçün dənizlər nəqliyyat, qida, enerji, turizm və istirahət imkanları yaradır. Eyni zamanda sahilyanı ərazilər milyonlarla insanın yaşayış və iqtisadi fəaliyyət məkanıdır.

Dənizlərin ekoloji vəziyyətinin qorunması həm biomüxtəlifliyin saxlanması, həm də bu təbii resurslardan uzunmüddətli və davamlı istifadə baxımından əhəmiyyətlidir.