#dərs prosesi
Dərs prosesi
Dərs prosesi müəllim və şagirdlərin müəyyən təlim məqsədlərinə çatmaq üçün birlikdə həyata keçirdikləri planlı öyrənmə fəaliyyətidir. Bu proses yalnız müəllimin mövzunu izah etməsindən ibarət deyil. Dərsin planlaşdırılması, yeni biliklərin təqdim edilməsi, şagirdlərin fəaliyyəti, sual-cavab, praktiki tapşırıqlar, müzakirə və nəticələrin qiymətləndirilməsi dərs prosesinin müxtəlif hissələrini təşkil edə bilər. Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu tədris prosesinin düzgün qurulmasında strategiya, metod, texnika, resurs, zaman və məkan kimi elementlərin birlikdə nəzərə alınmasını vacib hesab edir.
Dərs prosesinin məqsədi
Dərsin əsas məqsədi şagirdin yalnız müəyyən məlumatı yadda saxlaması deyil, nəzərdə tutulan bilik və bacarıqları mənimsəməsidir. Mövzudan asılı olaraq şagird yeni anlayışı öyrənə, məsələ həll edə, mətn üzərində işləyə, praktiki fəaliyyət həyata keçirə, öz fikrini ifadə edə və əldə etdiyi bilikləri müxtəlif situasiyalarda tətbiq edə bilər.
Müəllim dərsi planlaşdırarkən əvvəlcə hansı nəticəyə nail olmaq istədiyini müəyyənləşdirir. Daha sonra həmin məqsədə uyğun tədris metodu, tapşırıqlar və resurslar seçilir. Təhsil İnstitutunun metodik materialında da dərsin məqsədinin metod seçiminə təsir edən əsas amillərdən biri olduğu göstərilir.
Dərs necə təşkil olunur?
Dərsin quruluşu fənnə, mövzuya, şagirdlərin yaşına və qarşıya qoyulan məqsədə görə dəyişə bilər. Buna görə bütün dərslərin eyni formada keçirilməsi tələb olunmur. Bir dərsdə müəllimin izahına daha çox ehtiyac olduğu halda, başqa dərsdə qrup işi, müzakirə, praktiki tapşırıq və ya layihə fəaliyyəti daha uyğun ola bilər.
Müasir dərs prosesində şagirdin öyrənmə fəaliyyətində aktiv iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Aktiv təlimdə müəllim və şagird arasında qarşılıqlı əlaqə qurulur, şagird yalnız məlumatı qəbul edən dinləyici kimi deyil, öyrənmə prosesinin iştirakçısı kimi çıxış edir. İnteraktiv yanaşmada isə şagirdlərin dərs materialı ilə işləməsi, müzakirələrdə iştirak etməsi və öyrənmə prosesinə fəal qoşulması təşviq olunur.
Müəllimin dərs prosesində rolu
Müəllim dərsin məqsədini müəyyənləşdirir, mövzuya uyğun metod və resursları seçir, tapşırıqları təşkil edir və şagirdlərin öyrənmə prosesini istiqamətləndirir. Eyni zamanda sinifdə ünsiyyət və əməkdaşlıq üçün uyğun şərait yaratmaq da müəllimin fəaliyyətinin mühüm hissəsidir.
Müəllimin hər dərsdə eyni metoddan istifadə etməsi məqsədəuyğun deyil. Metod seçilərkən dərsin məqsədi, mövzunun xüsusiyyəti, şagirdlərin hazırlıq səviyyəsi, sinifdəki şagird sayı, mövcud texniki imkanlar və digər amillər nəzərə alınmalıdır.
Şagirdin dərsdə iştirakı
Şagird dərs prosesində dinləyə, sual verə, tapşırıq yerinə yetirə, araşdırma apara, müzakirədə iştirak edə və digər şagirdlərlə birlikdə işləyə bilər. Fəal iştirak öyrənilən məlumatın daha yaxşı başa düşülməsinə və tətbiq edilməsinə imkan yaradır.
Şagirdlərin dərsə marağının qorunması da vacibdir. Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu şagirdlərin maraq dairəsinin və öyrənmə ehtiyaclarının nəzərə alınmasını, onların dərs boyu prosesə cəlb edilməsini tədrisin təşkilində diqqət yetirilməli məsələlərdən biri kimi göstərir.
Dərsdə istifadə olunan metodlar
Dərsin xüsusiyyətindən asılı olaraq izah, sual-cavab, müzakirə, fərdi iş, cütlərlə iş, qrup işi, təqdimat, praktiki məşğələ, problem həlli və müxtəlif interaktiv metodlardan istifadə edilə bilər.
Metodun seçilməsi məqsəd deyil, nəzərdə tutulan təlim nəticəsinə çatmaq üçün vasitədir. Məsələn, nəzəri anlayışın izahında bir metod, praktiki bacarığın formalaşdırılmasında isə başqa metod daha effektiv ola bilər. Tədris strategiyası isə metod, texnika, resurs, zaman və digər elementlərin ümumi şəkildə necə təşkil ediləcəyini müəyyənləşdirir.
Dərs prosesində qiymətləndirmə
Qiymətləndirmə dərs prosesinin mühüm hissəsidir. Onun vasitəsilə şagirdin mövzunu hansı səviyyədə mənimsədiyini və hansı məsələlərdə əlavə dəstəyə ehtiyac olduğunu müəyyən etmək mümkündür.
Qiymətləndirmə yalnız yekun qiymət yazmaq məqsədi daşımır. Elm və Təhsil Nazirliyinin qiymətləndirmə konsepsiyasında qiymətləndirmənin şagird nailiyyətlərinin izlənilməsi, təlim prosesində qərarların qəbul edilməsi və təlim nəticələrinin müəyyənləşdirilməsi üçün istifadə olunduğu göstərilir. Düzgün qiymətləndirmə müəllim və şagird arasında əks-əlaqənin yaradılmasına da imkan verir.
Səmərəli dərs prosesi
Səmərəli dərsdə məqsəd aydın olur, mövzu şagirdlərin səviyyəsinə uyğun təqdim edilir və öyrənmə fəaliyyəti əvvəlcədən planlaşdırılır. Şagirdlər dərsdə yalnız dinləmir, həm də düşünür, sual verir, tapşırıqları yerinə yetirir və öyrəndiklərini tətbiq edirlər.
Dərsin sonunda isə müəllim şagirdlərin nəzərdə tutulan nəticələrə nə dərəcədə çatdığını qiymətləndirə və növbəti dərslərin planlaşdırılmasında bu məlumatlardan istifadə edə bilər. Beləliklə, dərs prosesi müəllim, şagird, təlim məqsədi, məzmun, metod, resurs və qiymətləndirmənin qarşılıqlı əlaqədə olduğu sistemli öyrənmə prosesidir.
