Dəzgah

Dəzgah müxtəlif materialların emalı, formalaşdırılması, kəsilməsi, deşilməsi, yonulması, cilalanması və ya müəyyən istehsal əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi üçün istifadə olunan texniki avadanlıqdır. Dəzgahlar əsasən istehsalat, metal emalı, ağac emalı, mexanika və sənaye sahələrində geniş istifadə olunur. Sadə əl dəzgahlarından tam avtomatlaşdırılmış CNC sistemlərinə qədər çox müxtəlif növləri mövcuddur.

Dəzgah nə üçün istifadə olunur?
Dəzgahın əsas məqsədi materialın ölçüsünü, formasını və səth keyfiyyətini dəyişdirməkdir. Məsələn, metal detalın diametrini azaltmaq, səthini hamarlamaq, üzərində deşik açmaq və ya müəyyən ölçüdə kəsmək üçün müxtəlif dəzgahlardan istifadə edilə bilər.

Dəzgahlar əl əməyini azaltmağa, istehsal dəqiqliyini artırmağa və eyni tipli detalları daha sürətli hazırlamağa imkan verir. Müasir istehsalatda məhsuldarlıq və keyfiyyət birbaşa istifadə olunan avadanlığın texniki imkanlarından asılı ola bilər.

Torna dəzgahı nədir?
Torna dəzgahı əsasən silindrik və dairəvi detalların emalı üçün istifadə olunur. İş parçası fırlanır, kəsici alət isə onun səthindən material götürərək tələb olunan forma yaradır.

Torna dəzgahında val, mil, burç və müxtəlif dairəvi detallar hazırlamaq mümkündür. Bu dəzgah metal emalı sahəsində ən geniş istifadə olunan avadanlıqlardan biridir.

Frezer dəzgahı nədir?
Frezer dəzgahında kəsici alət fırlanır və iş parçasının səthindən material çıxarır. Frezer vasitəsilə düz səthlər, kanallar, yivlər və daha mürəkkəb formalı detallar hazırlamaq mümkündür.

Müasir frezer dəzgahlarında bir neçə ox üzrə hərəkət edən avtomatik idarəetmə sistemləri istifadə oluna bilər. Bu, yüksək dəqiqliklə mürəkkəb detalların hazırlanmasına şərait yaradır.

Qazma dəzgahı nədir?
Qazma dəzgahı material üzərində deşik açmaq üçün istifadə olunan avadanlıqdır. Burada fırlanan burğu aləti iş parçasına daxil olur və materialı kəsərək deşik yaradır.

Sənaye qazma dəzgahları əl matkaplarından daha sabit və dəqiq işləyir. Onlar metal, ağac, plastik və digər materialların emalında istifadə edilə bilər.

CNC dəzgahı nədir?
CNC dəzgahı kompüter proqramı vasitəsilə idarə olunan avtomatlaşdırılmış emal avadanlığıdır. CNC ifadəsi “Computer Numerical Control” sözlərinin qısaltmasıdır.

Operator əvvəlcədən proqram hazırlayır və dəzgah həmin proqram əsasında alətin hərəkətini idarə edir. CNC texnologiyası eyni detalın yüksək dəqiqliklə çoxsaylı nüsxələrinin hazırlanmasına imkan verir.

Dəzgahın əsas hissələri
Dəzgahın quruluşu növündən asılı olaraq dəyişir, lakin bir çox modellərdə gövdə, elektrik mühərriki, ötürücü mexanizm, iş masasının və ya patronun hərəkət sistemi, idarəetmə paneli və kəsici alətlər mövcuddur.

Bundan əlavə, müasir dəzgahlarda qoruyucu örtüklər, fövqəladə dayandırma düyməsi, sensorlar və avtomatik idarəetmə elementləri də istifadə olunur.

Dəzgah ilə maşın arasında fərq
“Maşın” daha geniş anlayışdır və enerji vasitəsilə müəyyən işi yerinə yetirən müxtəlif texniki qurğuları ifadə edir. Dəzgah isə əsasən materialların emalı və istehsal əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş maşın növüdür.

Məsələn, avtomobil də maşındır, lakin dəzgah deyil. Torna və frezer avadanlığı isə həm maşın, həm də dəzgah hesab oluna bilər.

Metal emalı dəzgahları
Metal emalı sənayesində torna, frezer, qazma, daşlama, mişarlama və pres dəzgahlarından istifadə edilir. Hər bir avadanlığın funksiyası fərqlidir.

Daşlama dəzgahı səthin yüksək dəqiqliklə hamarlanması üçün, pres isə metalın sıxılması, əyilməsi və formalaşdırılması üçün istifadə oluna bilər. Dəzgah seçimi hazırlanan detalın materialına və texniki tələblərinə əsasən aparılır.

Ağac emalı dəzgahları
Ağac sənayesində mişar, frezer, planer, torna və zımpara dəzgahları geniş istifadə olunur. Bu avadanlıqlar taxtanın ölçüsünü dəyişmək, səthini hamarlamaq və müxtəlif formalarda emal etmək üçün nəzərdə tutulur.

Ağac emalı zamanı fırlanan və kəsici elementlər ciddi təhlükə yarada bildiyi üçün qoruyucu qurğuların düzgün istifadəsi xüsusilə vacibdir.

Dəzgahda təhlükəsizlik qaydaları
Dəzgah yalnız onun istifadəsi üzrə təlim keçmiş şəxslər tərəfindən idarə olunmalıdır. İşə başlamazdan əvvəl qoruyucu qurğuların, elektrik hissələrinin, fövqəladə dayandırma sisteminin və iş alətlərinin vəziyyəti yoxlanmalıdır.

Fırlanan hissələrə yaxın boş geyim, uzun saç, zərgərlik və digər əşyalar ciddi risk yarada bilər. İş sahəsi təmiz saxlanmalı və material dəzgaha düzgün bərkidilməlidir.

Qoruyucu örtük niyə vacibdir?
Qoruyucu örtük operatorun fırlanan, hərəkət edən və kəsici hissələrə təsadüfən toxunmasının qarşısını almağa xidmət edir. O, həmçinin qırılan alət hissələrinin və metal yonqarlarının ətrafa yayılmasını məhdudlaşdıra bilər.

Qoruyucu qurğunun çıxarılması və ya işləmədiyi halda dəzgahın istismarı qəza riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Fövqəladə dayandırma düyməsi
Müasir dəzgahlarda fövqəladə vəziyyətdə avadanlığı sürətlə dayandırmaq üçün xüsusi “Emergency Stop” düyməsi olur. Bu düymə asan görünən və əlçatan yerdə yerləşdirilməlidir.

Operator işə başlamazdan əvvəl fövqəladə dayandırma sisteminin harada olduğunu bilməlidir. Düymənin işlək vəziyyəti texniki baxış zamanı yoxlanmalıdır.

Dəzgaha texniki xidmət
Dəzgahların uzun müddət təhlükəsiz və dəqiq işləməsi üçün müntəzəm texniki xidmət tələb olunur. Yağlama, hərəkət edən hissələrin yoxlanması, elektrik bağlantılarının nəzarəti və köhnəlmiş alətlərin dəyişdirilməsi əsas tədbirlərdəndir.

Texniki xidmət və təmir zamanı dəzgah gözlənilmədən işə düşməməlidir. Bunun üçün enerji mənbələri ayrılmalı və təhlükəsiz izolyasiya prosedurları tətbiq olunmalıdır.

Dəzgahda iş zamanı əsas risklər
Əsas təhlükələrə fırlanan hissələrə ilişmə, kəsilmə, əzilmə, yonqar və hissəciklərin gözə düşməsi, elektrik zərbəsi və səs-küy daxildir. Ağır iş parçalarının qaldırılması da əlavə risk yarada bilər.

Risklərin azaldılması üçün texniki qoruyucular, düzgün iş prosedurları, təlim, nəzarət və uyğun fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə olunur.

Müasir sənayedə dəzgahların rolu
Dəzgahlar müasir istehsalatın əsas texniki vasitələrindən biridir. Avtomobil, aviasiya, tikinti, energetika, mebel və maşınqayırma sənayesində müxtəlif dəzgahlar olmadan yüksək dəqiqlikli istehsalın təşkili çətindir.

Avtomatlaşdırma və CNC texnologiyalarının inkişafı dəzgahların sürətini və dəqiqliyini artırmaqla yanaşı, insanın birbaşa kəsici zonaya müdaxiləsini də azalda bilər.