Disk

Disk dairəvi və yastı formaya malik obyektləri, məlumat daşıyıcılarını və müxtəlif texniki hissələri ifadə edən geniş anlayışdır. Sözün mənası istifadə sahəsindən asılı olaraq dəyişir. Kompüter texnologiyalarında disk məlumatların saxlanması üçün istifadə edilən qurğu və ya daşıyıcı, musiqidə CD və digər fiziki format, avtomobildə isə təkərin quraşdırıldığı metal çarx hissəsi və ya əyləc sisteminin elementi ola bilər.

Disk nədir?

“Disk” sözünün əsas xüsusiyyəti onun dairəvi, yastı formaya malik obyektləri ifadə etməsidir. Buna görə termin bir-birindən tamamilə fərqli sahələrdə işlədilir.

Gündəlik danışıqda kompüter diski, sərt disk, CD disk, avtomobil diski və əyləc diski kimi ifadələrə tez-tez rast gəlinir. Bu obyektlərin funksiyaları fərqli olsa da, onların adlandırılmasında dairəvi forma əsas ortaq xüsusiyyətlərdən biridir.

Kompüter diski

İnformasiya texnologiyalarında disk məlumatların saxlanması ilə əlaqəli anlayışdır. Kompüterlərdə uzun illər maqnit və optik prinsiplərlə işləyən müxtəlif disk sistemlərindən istifadə olunub.

Sərt disk – HDD kompüter fayllarının, proqramların və əməliyyat sisteminin saxlanması üçün geniş istifadə edilən yaddaş qurğusudur.

HDD daxilində yüksək sürətlə fırlanan maqnit lövhələr yerləşir. Məlumat həmin səthlərə yazılır və xüsusi başlıqlar vasitəsilə oxunur.

HDD və SSD arasındakı fərq

HDD və SSD eyni məqsədlə – məlumatların uzunmüddətli saxlanılması üçün istifadə olunsa da, onların işləmə prinsipi fərqlidir.

HDD mexaniki hissələrə və fırlanan maqnit lövhələrə malikdir. SSD isə məlumatları fləş yaddaş çiplərində saxlayır və daxilində məlumat oxumaq üçün fırlanan disk yoxdur.

Bu səbəbdən “SSD disk” ifadəsi gündəlik danışıqda geniş istifadə edilsə də, SSD texniki baxımdan klassik disk qurğusu deyil.

SSD-lər adətən məlumatlara daha sürətli çıxış, səssiz işləmə və mexaniki hərəkətli hissələrin olmaması ilə fərqlənir.

Optik disk

Optik disk lazer vasitəsilə məlumatın oxunduğu və müəyyən növlərində yazıldığı dairəvi məlumat daşıyıcısıdır.

CD, DVD və Blu-ray bu texnologiyanın tanınmış nümunələridir. Onlardan musiqi, film, proqram təminatı, fotoşəkillər və digər rəqəmsal məlumatların saxlanması üçün istifadə edilib.

Striminq xidmətləri, bulud yaddaşı və yüksək tutumlu fləş yaddaşların yayılması optik disklərin gündəlik istifadəsini azaltsa da, onlar rəqəmsal media tarixinin mühüm mərhələsini təşkil edir.

CD disk

CD – Compact Disc – rəqəmsal məlumatların optik üsulla saxlanması üçün yaradılmış disk formatıdır. CD xüsusilə 1980-ci illərdən başlayaraq musiqi sənayesində geniş yayılıb.

Audio CD-lər musiqinin rəqəmsal formada fiziki daşıyıcı üzərində təqdim edilməsinə imkan verib.

CD-ROM formatından isə kompüter proqramlarının, oyunların, ensiklopediyaların və digər məlumatların yayılmasında geniş istifadə olunub.

DVD disk

DVD CD-yə bənzər optik diskdir, lakin daha böyük məlumat tutumuna malikdir.

DVD formatı xüsusilə filmlərin, televiziya materiallarının və kompüter məlumatlarının saxlanması və yayılmasında geniş istifadə olunub.

DVD-Video formatı uzun illər ev şəraitində film izləməyin əsas fiziki formatlarından biri olub.

Blu-ray disk

Blu-ray daha yüksək məlumat tutumuna malik optik disk texnologiyasıdır. Format yüksək keyfiyyətli video və böyük həcmli rəqəmsal məlumatların saxlanması üçün hazırlanıb.

Blu-ray texnologiyasında məlumatların oxunması üçün mavi-bənövşəyi lazer istifadə olunur. Bu texnologiya CD və DVD ilə müqayisədə daha yüksək məlumat sıxlığına imkan verir.

Blu-ray xüsusilə yüksək keyfiyyətli filmlərin fiziki daşıyıcıda yayımlanmasında istifadə olunur.

Disk və plastinka arasındakı fərq

Vinil plastinka da disk formasına malikdir, lakin onun işləmə prinsipi CD və digər optik disklərdən fərqlənir.

Vinil plastinkada səs səthdə yerləşən spiral cığırın fiziki dəyişiklikləri vasitəsilə analoq formada saxlanılır. Plastinka iynə vasitəsilə oxunur.

Audio CD-də isə musiqi rəqəmsal məlumat şəklində saxlanılır və lazer vasitəsilə oxunur.

Buna görə “disk” sözü həm vinil plastinkanın formasını təsvir etmək üçün işlədilə bilər, həm də rəqəmsal optik daşıyıcıları ifadə edə bilər. Lakin vinil plastinka və CD texniki baxımdan fərqli səs daşıyıcılarıdır.

Avtomobil diski

Avtomobil sahəsində “disk” sözü çox vaxt təkərin metal hissəsini ifadə edir. Şin həmin hissənin üzərinə quraşdırılır, disk isə təkərin avtomobilin asqı və ötürücü sisteminə qoşulmasını təmin edir.

Avtomobil diskləri müxtəlif diametr, en, material və konstruksiyada hazırlanır. Polad və yüngül lehimli disklər geniş yayılmış növlərdəndir.

Disk seçərkən yalnız onun görünüşünə deyil, avtomobil istehsalçısının müəyyən etdiyi ölçü və uyğunluq parametrlərinə diqqət yetirmək vacibdir.

Disk ölçüləri

Avtomobil disklərinin ölçüsü çox vaxt düymlə göstərilir. Məsələn, 17, 18, 19 və ya 20 düymlük disk ifadəsi onun müəyyən diametr göstəricisini bildirir.

Lakin diametr avtomobil diskinin yeganə parametri deyil. Diskin eni, boltların sayı və yerləşmə diametri, mərkəzi dəliyin ölçüsü və ET göstəricisi də uyğunluğa təsir edir.

Yanlış ölçülü disk avtomobilin idarəetməsinə, asqı elementlərinə, şinlərin işləməsinə və təhlükəsizliyə mənfi təsir göstərə bilər.

Əyləc diski

Əyləc diski avtomobilin əyləc sisteminin əsas elementlərindən biridir. Təkərlə birlikdə fırlanan disk əyləc zamanı supportdakı bəndlərin onun səthinə sıxılması nəticəsində yaranan sürtünmə hesabına avtomobilin sürətini azaldır.

Əyləc diskləri istismar zamanı yüksək temperatura məruz qalır və tədricən aşınır.

Diskin həddindən artıq aşınması, səthində ciddi zədələrin yaranması və ya istehsalçı tərəfindən müəyyən edilmiş minimum qalınlıqdan aşağı düşməsi əyləc sisteminin işinə təsir edə bilər.

Disklərin musiqidə rolu

“Disk” sözü musiqi sahəsində müxtəlif fiziki səs daşıyıcılarını ifadə etmək üçün istifadə olunub. XX əsrin sonlarında kompakt disklərin yayılması musiqinin saxlanılması və satışında böyük dəyişiklik yaratdı.

CD formatı vinil plastinkalar və audiokasetlərlə yanaşı musiqi bazarının əsas formatlarından birinə çevrildi.

Sonradan MP3, rəqəmsal yükləmələr və striminq platformalarının inkişafı fiziki musiqi disklərinin bazardakı rolunu azaltdı. Bununla belə, CD, vinil və digər fiziki formatlar kolleksiyaçılıq və musiqi arxivlərinin qorunması baxımından istifadə olunmağa davam edir.

Disk anlayışının müxtəlif mənaları

Disk sözü yalnız kompüter, musiqi və avtomobil sahələri ilə məhdudlaşmır. Mexanika və mühəndislikdə müxtəlif dairəvi detallar, kənd təsərrüfatında diskli alətlər, idmanda isə disk atma yarışında istifadə edilən xüsusi idman aləti də bu adla tanınır.

Astronomiyada da “disk” termini qalaktikaların və planet sistemlərinin müəyyən strukturlarını təsvir etmək üçün istifadə edilir.

Bu səbəbdən “disk” geniş semantik məna daşıyan termindir və onun konkret mənası istifadə olunduğu kontekstdən müəyyən edilir.