Dramaturq

Dramaturq səhnədə oynanılmaq üçün dramatik əsərlər, yəni pyeslər yazan müəllifdir. Onun yaratdığı mətnlər teatr tamaşasının ədəbi əsasını təşkil edir. Dramaturq hadisələri, personajları və onların qarşılıqlı münasibətlərini dialoq, monoloq və səhnə hərəkəti vasitəsilə qurur.

Bu peşə insan davranışlarını müşahidə etmək, konflikt yaratmaq və fikri səhnə üçün ifadə etmək bacarığı tələb edir. Dramaturqun əsəri rejissor, aktyorlar və digər yaradıcı mütəxəssislərin işi ilə tamaşaya çevrilir.

Dramaturqun əsas işi

Dramaturq əsərin mövzusunu və ideyasını müəyyənləşdirir, hadisələrin inkişafını və personajların məqsədlərini qurur. Qəhrəmanların seçimləri, qarşılaşdıqları maneələr və bu maneələrə münasibətləri dramatik hərəkətin əsasını yaradır.

Pyesdə müəllifin təsvirləri nəsr əsərləri ilə müqayisədə adətən daha məhdud olur. Personajlar haqqında məlumat onların danışığı, davranışı və digər obrazlarla münasibətləri vasitəsilə açılır.

Dramaturq həmçinin remarkalardan istifadə edir. Bu müəllif qeydləri məkan, zaman, hərəkət və səhnədəki vəziyyət haqqında məlumat verə bilər. Remarkaların həcmi və funksiyası müəllifin üslubuna görə dəyişir.

Konflikt və dramatik quruluş

Konflikt dramaturgiyada hadisələri hərəkətə gətirən əsas vasitələrdəndir. O, personajlar arasında qarşıdurma, insanın daxili ziddiyyəti və ya fərdlə cəmiyyət arasındakı uyğunsuzluq şəklində yarana bilər.

Ənənəvi dramatik quruluşda hadisələrin başlanğıcı, inkişafı, kulminasiyası və həlli fərqləndirilir. Lakin bütün pyeslər bu ardıcıllığa əsaslanmır. Müasir dramaturgiyada parçalanmış zaman, açıq sonluq və qeyri-xətti təhkiyə kimi üsullardan da istifadə edilir.

Dramaturqun vəzifəsi yalnız hadisələri sıralamaq deyil. O, səhnələr arasında məna əlaqəsi yaradır, gərginliyi tənzimləyir və tamaşaçının diqqətini personajların seçimlərinə yönəldir.

Dialoq və personajların yaradılması

Dramatik dialoq həm personajı tanıdır, həm də səhnədəki vəziyyəti dəyişdirir. Sözlər vasitəsilə qəhrəmanlar bir-birinə təsir etməyə, nəyisə gizlətməyə, müdafiə etməyə və ya əldə etməyə çalışırlar.

Personajların nitqi onların yaşına, sosial mühitinə, xarakterinə və həmin andakı vəziyyətinə uyğun qurulur. Bununla yanaşı, müəllif şərti və poetik danışıq formasını da seçə bilər.

Deyilməyən fikirlər, fasilələr və susqunluq da dramatik məna daşıyır. Sözlə davranış arasındakı ziddiyyət obrazın daxili vəziyyətini açmağa kömək edə bilər.

Dramaturji janrlar və uyğunlaşdırma

Faciə, komediya və dram dramaturgiyanın əsas janrları sırasındadır. Faciədə ağır qarşıdurmalar və itkilər, komediyada isə gülüş yaradan vəziyyətlər və ziddiyyətlər ön plana çıxır. Bir çox müasir əsərdə müxtəlif janrların xüsusiyyətləri birləşir.

Dramaturq orijinal pyes yazmaqla yanaşı, romanı, hekayəni və ya sənədli materialı səhnə üçün uyğunlaşdıra bilər. İnsenirovka zamanı ilkin mətnin hadisələri və ideyaları teatrın ifadə imkanlarına uyğun yenidən qurulur.

Başqa müəllifin əsəri əsasında işləyərkən müəlliflik hüquqları və istifadə icazələri nəzərə alınmalıdır. Mənbənin göstərilməsi hər halda əsərdən sərbəst istifadə hüququ vermir.

Teatrın yaradıcı heyəti ilə əməkdaşlıq

Pyesin səhnələşdirilməsi zamanı dramaturq rejissor və aktyorlarla əməkdaşlıq edə bilər. Məşqlərdə dialoqların səslənişi, səhnələrin ritmi və hadisələrin aydınlığı yoxlanılır. Razılaşdırılmış dəyişikliklər mətnin səhnə imkanlarını gücləndirə bilər.

Dramaturqla teatrşünasın işi bir-birinə yaxın olsa da, əsas funksiyaları fərqlidir. Dramaturq dramatik əsər yaradır, teatrşünas isə teatrın tarixini, nəzəriyyəsini və tamaşaları araşdırır. Eyni şəxs hər iki istiqamətdə fəaliyyət göstərə bilər.

Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafında Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid və Cəfər Cabbarlı kimi müəlliflərin mühüm rolu olub. Onların əsərləri müxtəlif dövrlərin ictimai və mənəvi məsələlərini səhnəyə gətirib.