dulusçuluq çarxı

Dulusçuluq çarxı: Gilə həyat verən minillik mexanizm İnsan sivilizasiyasının ən böyük kəşflərindən biri, şübhəsiz ki, çarxın (təkərin) ixtirasıdır. Bu kəşf təkcə nəqliyyatda deyil, həm də sənətkarlıqda böyük bir inqilaba səbəb olmuşdur. Həmin inqilabın ən bariz nümunəsi min illərdir bəşəriyyətə xidmət edən, gil palçığını zərif qablara çevirən dulusçuluq çarxıdır. Dulusçuluq çarxı, üzərində yerləşdirilən gilin fırlanma hərəkəti və sənətkarın barmaqlarının toxunuşu ilə simmetrik, hamar və estetik formalar almasını təmin edən unikal bir dəzgahdır. Dulusçuluq çarxının qədim tarixi Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, ilk dulusçuluq çarxları eramızdan əvvəl IV minillikdə Mesopotamiyada (indiki İraq ərazisində) yaranmışdır. Daha sonra qədim Misir, Hindistan və Çində də bu qurğudan geniş istifadə olunmağa başlanıb. Çarxın ixtirasına qədər insanlar gil qabları yalnız əllə yoğuraraq və ya ləntvari şəkildə üst-üstə yığaraq hazırlayırdılar ki, bu da çox vaxt aparır və qabların qeyri-bərabər olmasına gətirib çıxarırdı. Fırlanan mexanizmin yaranması ilə dulusçuluq sənəti sürətləndi, kütləvi istehsal formalaşdı və mükəmməl dairəvi formalı küplər, vazalar, qazanlar hazırlanmağa başlandı. Azərbaycanda da (məsələn, qədim Qəbələ, Şamaxı, Gəncə və Naxçıvan ərazilərində) aparılan qazıntılar zamanı dulusçuluq çarxında hazırlanmış və üzəri nəfis naxışlanmış saysız-hesabsız qədim məişət əşyaları tapılmışdır. Dulusçuluq çarxlarının əsas növləri Zaman keçdikcə texnologiyanın inkişafı dulusçuluq çarxlarının da quruluşunu dəyişdirmişdir. Hazırda bu alətin iki əsas növündən istifadə olunur: Mexaniki (Ayqla hərəkətə gətirilən) çarxlar: Bu qədim və ənənəvi modeldə sənətkar oturduğu yerdən ayağı ilə aşağıda yerləşən böyük və ağır diski fırladır. Bu fırlanma hərəkəti mil vasitəsilə yuxarıdakı kiçik işçi diskinə ötürülür. Tamamilə sənətkarın bədən ritmindən və fiziki gücündən asılı olan bu növ, dulusçuluğun o qədim, təbii ruhunu hiss etmək istəyənlər tərəfindən bu gün də çox sevilir. Elektrikli dulusçuluq çarxları: Müasir keramika emalatxanalarının və dulusçuluq kurslarının vazkeçilməz hissəsidir. Kiçik elektrik mühərriki ilə işləyən bu cihazlarda fırlanma sürəti xüsusi ayaq pedalı (akselerator) vasitəsilə çox rahat şəkildə nizamlanır. Sənətkar fiziki güc sərf etmədiyi üçün bütün diqqətini yalnız gilə forma verməyə yönəldə bilir. Çarx üzərində işin əsas prinsipləri Dulusçuluq çarxında işləmək böyük konsentrasiya və əl vərdişi tələb edir. İlk və ən mühüm mərhələ "mərkəzləşdirmə" (centering) prosesidir. Gil kütləsi fırlanan diskin tam mərkəzinə bərkidilməli və əllərin təzyiqi ilə elə saxlanılmalıdır ki, fırlanarkən sağa-sola yırğalanmasın. Mərkəzləşmə düzgün alınmadıqda, qabın divarları fərqli qalınlıqda olur və bişmə zamanı parçalanır. Mərkəzləşmədən sonra isə barmaqlar gilin daxilinə doğru basılaraq boşluq açılır və yuxarıya doğru çəkilərək qabın divarları formalaşdırılır. Dulusçuluq çarxı — sadəcə fırlanan bir lövhə deyil, insan zəkasının və əl əməyinin təbiətin ən saf elementi olan torpaqla qovuşduğu sehrli bir vasitədir. Keçmişdə məişət ehtiyaclarını qarşılamaq üçün istifadə edilən bu unikal alət, bu gün müasir incəsənətin, fərdi yaradıcılığın və daxili hüzur axtaran insanların ən böyük ilham mənbələrindən biri olaraq yaşamağa və fırlanmağa davam edir.