Duman

Duman Yer səthinə yaxın hava qatında çox kiçik su damcılarının, bəzi hallarda isə buz kristallarının toplanması nəticəsində yaranan meteoroloji hadisədir. O, görünüş məsafəsini azaldır və səthə yaxın yerləşdiyinə görə çox vaxt “yerə enmiş bulud” kimi təsvir olunur. Duman xüsusilə rütubətli hava, zəif külək və temperaturun aşağı düşməsi şəraitində yaranır. Milli Hava Xidmətinin məlumatına görə, duman əsasən Yer səthinə yaxın havada asılı vəziyyətdə qalan su damcılarından ibarətdir.

Dumanın yaranmasının əsas səbəbi nədir?

Dumanın əmələ gəlməsi üçün havanın kifayət qədər rütubətli olması və temperaturun şeh nöqtəsinə yaxınlaşması vacibdir. Hava soyuduqca su buxarını saxlamaq qabiliyyəti azalır. Müəyyən həddə çatdıqda su buxarı kondensasiya edir və çox kiçik damcılara çevrilir.

Bu damcılar havada asılı qalaraq uzaqdakı obyektlərin görünməsini çətinləşdirir. Damcıların sıxlığı artdıqca duman da daha qalın görünür.

Xüsusilə gecə səmanın açıq olduğu vaxtlarda torpaq səthi sürətlə istilik itirə bilər. Torpağa yaxın hava qatı da soyuyur və kifayət qədər rütubət varsa, səhərə yaxın duman yaranır. Bu növ radiasiya dumanı adlanır. Milli Hava Xidməti radiasiya dumanının əsasən gecə səthə yaxın havanın soyuması nəticəsində yarandığını bildirir.

Dumanın hansı növləri var?

Duman yaranma şəraitinə görə müxtəlif növlərə bölünür. Ən geniş yayılmış növlərdən biri radiasiya dumanıdır. Bu duman adətən sakit və açıq gecələrdə yaranır və səhər Günəş yüksəldikcə zəifləyə bilər.

Adveksiya dumanı isti və rütubətli hava daha soyuq səth üzərindən keçdikdə yaranır. Belə şərait xüsusilə dəniz və sahilyanı ərazilərdə müşahidə edilə bilər.

Vadi dumanı isə soyuq və ağır havanın relyefin aşağı hissələrində toplanması nəticəsində yaranır. Buna görə dağlıq ərazilərdə və dərələrdə səhər saatlarında sıx duman daha çox müşahidə oluna bilər.

Dumanın növündən asılı olaraq onun davametmə müddəti bir neçə saatdan daha uzun müddətə qədər dəyişə bilər.

Duman və bulud arasında nə fərq var?

Duman və buludun yaranma mexanizmi bir-birinə çox yaxındır. Hər ikisi havada asılı vəziyyətdə olan xırda su damcılarından və ya buz kristallarından ibarət ola bilər.

Əsas fərq onların yerləşmə hündürlüyüdür. Bulud adətən Yer səthindən yuxarıda formalaşır, duman isə səthə toxunur.

Məsələn, dağın zirvəsində olan insan aşağı səviyyəli buludun içərisində qala bilər. Həmin şərait həmin insan üçün duman kimi görünəcək. Buna görə dumanı fiziki baxımdan aşağı səviyyəli buludla müqayisə etmək mümkündür.

Duman görünüş məsafəsini niyə azaldır?

Dumanın tərkibində olan çoxsaylı su damcıları işığı müxtəlif istiqamətlərə səpir. Bu səbəbdən uzaqdakı obyektlərdən gələn işıq müşahidəçiyə aydın şəkildə çatmır və görüntü bulanıqlaşır.

Duman sıxlaşdıqca sürücü yol nişanını, piyadanı, başqa avtomobili və ya maneəni daha gec görə bilər. Bu səbəbdən duman xüsusilə avtomobil yollarında təhlükəli hava hadisələrindən biri hesab edilir.

Duman həmçinin hava limanlarında görünüşü azaldaraq təyyarələrin qalxma və enmə prosesinə təsir edə, dəniz nəqliyyatında isə gəmilərin naviqasiyasını çətinləşdirə bilər.

Dumanlı havada avtomobil idarə etmək

Duman zamanı sürücünün əsas məqsədi məhdud görünüş şəraitinə uyğun hərəkət etmək olmalıdır. Sürət azaldılmalı və qarşıdakı avtomobillə normaldan daha böyük məsafə saxlanılmalıdır.

Yaxın işıq faralarından istifadə daha məqsədəuyğundur. Uzaq işıqlar duman damcılarından geri əks olunaraq sürücünün qarşısında parlaq görüntü yarada və görmə imkanını daha da azalda bilər.

Sıx duman zamanı qəfil ötmələrdən, sürətli zolaq dəyişməsindən və yüksək sürətdən çəkinmək vacibdir. Görünüş son dərəcə zəifdirsə, uyğun və təhlükəsiz yerdə dayanmaq hərəkəti davam etdirməkdən daha təhlükəsiz ola bilər.

Duman və tüstü eyni şeydirmi?

Dumanı tüstü və hava çirklənməsi ilə qarışdırmaq olmaz. Meteoroloji duman əsasən su damcılarından yaranır. Tüstü isə yanma nəticəsində havaya yayılan qazlardan və bərk hissəciklərdən ibarətdir.

Bəzi hallarda havada həm duman, həm də çirkləndirici maddələr eyni vaxtda ola bilər. Belə şəraitdə görünüş daha da pisləşə bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə hava çirklənməsində sağlamlıq üçün mühüm təhlükə yaradan maddələr arasında PM2.5 və PM10 hissəcikləri, karbonmonoksid, azot dioksid, ozon və kükürd dioksid yer alır. Bu maddələrin həm qısa, həm də uzunmüddətli təsiri sağlamlığa zərər verə bilər.

Buna görə adi su dumanının mövcudluğu avtomatik olaraq havanın çirkli olması demək deyil.

Duman nə vaxt dağılır?

Duman çox vaxt hava isindikdə yox olmağa başlayır. Səhər Günəş səthi qızdırdıqca hava temperaturu yüksəlir və su damcıları yenidən buxarlana bilər.

Külək də dumanın dağılmasına kömək edə bilər, çünki hava qatlarını qarışdırır. Radiasiya dumanı xüsusilə Günəş çıxdıqdan sonra tez-tez zəifləyir. Milli Hava Xidməti bu növ dumanın adətən gün ərzində Günəşin təsiri ilə dağıldığını qeyd edir.

Lakin temperatur aşağı qalırsa, hava çox rütubətlidirsə və külək zəifdirsə, duman daha uzun müddət davam edə bilər.