#dumanlı hava
Dumanlı hava
Dumanlı hava nədir və necə yaranır?
Dumanlı hava yer səthinə yaxın hava qatında çox kiçik su damcılarının və ya bəzi hallarda buz kristallarının toplanması nəticəsində görünüş məsafəsinin azalması ilə xarakterizə olunan hava şəraitidir. Sadə şəkildə desək, duman yer səthinə enmiş buluda bənzəyir. ABŞ Milli Hava Xidməti dumanı Yer səthinə yaxın havada asılı vəziyyətdə qalan su damcıları kimi izah edir.
Duman xüsusilə səhər saatlarında, gecə temperaturun azalmasından sonra, çay və göl yaxınlığında, vadilərdə və rütubətli ərazilərdə daha çox müşahidə oluna bilər. Dumanın yaranması üçün havadakı su buxarının kondensasiya edərək xırda damcılara çevrilməsi lazımdır.
Duman necə əmələ gəlir?
Hava müəyyən temperaturda yalnız məhdud miqdarda su buxarı saxlaya bilir. Hava soyuduqca onun su buxarını saxlamaq qabiliyyəti azalır. Temperatur şeh nöqtəsinə yaxınlaşdıqda su buxarı çox kiçik damcılara çevrilə və havada asılı qala bilər. Bu damcıların sayı artdıqda görünüş məsafəsi azalır və duman yaranır.
Dumanın yaranma mexanizmi hava şəraitindən asılı olaraq dəyişə bilər. Məsələn, gecə torpaq səthi istiliyini itirəndə onun üzərindəki hava da soyuyur. Kifayət qədər rütubət olduqda səhərə yaxın duman əmələ gələ bilər.
Dağ və vadilərdə isə soyuq hava aşağı hissələrdə toplanaraq dumanın yaranmasına şərait yarada bilər. Sahilyanı ərazilərdə nəmli havanın daha soyuq səth üzərindən keçməsi də duman yarada bilər.
Dumanla bulud arasında fərq nədir?
Duman və bulud fiziki baxımdan bir-birinə çox bənzəyir. Hər ikisi havada asılı qalan kiçik su damcılarından və ya uyğun şəraitdə buz kristallarından ibarət ola bilər.
Əsas fərq onların yerləşdiyi hündürlükdür. Bulud adətən Yer səthindən müəyyən yüksəklikdə formalaşır. Duman isə Yer səthinə toxunur və insanların, avtomobillərin və tikililərin yerləşdiyi hava qatını əhatə edir.
Bu səbəbdən dağlıq ərazidə aşağı səviyyəli buludun içərisinə daxil olan insan üçün həmin bulud faktiki olaraq duman kimi görünə bilər.
Dumanlı havada görünüş niyə azalır?
Havadakı çoxsaylı kiçik su damcıları işığın yayılmasına səbəb olur. Nəticədə uzaqdakı obyektlərdən gələn işıq müşahidəçinin gözünə əvvəlki qədər aydın çatmır və obyektlər bulanıq görünür.
Duman sıxlaşdıqca görünüş məsafəsi daha da azalır. ABŞ Milli Hava Xidməti sıx duman zamanı görünüşün təxminən 1/4 milə, yəni 400 metrə və ya daha aşağı səviyyəyə enə biləcəyini təhlükəli şərait kimi qiymətləndirir.
Bunun əsas təhlükəsi sürücünün qarşıdakı avtomobili, piyadanı, yol nişanını və ya maneəni gec görməsidir.
Dumanlı hava nəqliyyata necə təsir edir?
Duman ən çox avtomobil, aviasiya və dəniz nəqliyyatına təsir göstərir. Görünüşün azalması sürücünün reaksiya üçün malik olduğu məsafəni və vaxtı azaldır.
Milli Hava Xidməti dumanın hər il çoxsaylı yol qəzalarına səbəb olduğunu, eyni zamanda hava limanlarında qalxma və enmə əməliyyatlarına təsir göstərərək gecikmələr yarada bildiyini bildirir.
Yol hərəkətində problem xüsusilə sürət yüksək olduqda daha ciddi olur. Sürücü qarşıdakı maneəni yalnız yaxın məsafədə gördüyü üçün avtomobili vaxtında dayandırmaya bilər.
Dumanlı havada avtomobili necə idarə etmək lazımdır?
Duman zamanı əsas qayda sürəti azaltmaq və qarşıdakı avtomobillə məsafəni artırmaqdır. Yaxın işıq faralarından istifadə etmək tövsiyə olunur. Uzaq işıqlar isə duman damcılarından geri əks olunaraq sürücünün qarşısında parlaq işıq yarada və görmə qabiliyyətini daha da pisləşdirə bilər.
ABŞ Milli Hava Xidməti dumanlı havada sürəti azaltmağı, yaxın işıq faralarını yandırmağı, öndəki avtomobillə daha böyük məsafə saxlamağı və zərurət olmadıqda ötmə və zolaq dəyişdirmədən çəkinməyi tövsiyə edir.
Görünüş demək olar ki, sıfıra yaxınlaşırsa, hərəkəti davam etdirmək əvəzinə təhlükəsiz yerdə dayanmaq daha doğru ola bilər.
Duman və hava çirklənməsi eyni şeydirmi?
Dumanla hava çirklənməsini qarışdırmaq olmaz. Adi meteoroloji duman əsasən su damcılarından ibarətdir. Hava çirklənməsində isə atmosferdə tüstü, toz, qazlar və müxtəlif zərərli hissəciklər ola bilər.
Bəzən duman çirkləndirici maddələrlə birlikdə müşahidə edilir və havanın daha tutqun görünməsinə səbəb olur. Bu vəziyyətdə sağlamlığa təsirin əsas mənbəyi dumanın özü deyil, havada olan çirkləndiricilər ola bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı hava çirklənməsinin tənəffüs, ürək-damar və digər sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli mühüm ekoloji risk olduğunu bildirir.
Duman nə vaxt yox olur?
Səhər yaranan duman çox vaxt Günəş yüksəldikcə və hava isindikcə zəifləyir. Temperatur artdıqda su damcıları yenidən buxarlana bilər və görünüş yaxşılaşır.
Külək də dumanın dağılmasına təsir edə bilər. Zəif və ya orta hava hərəkəti duman qatının qarışmasına və dağılmasına kömək edə bilər. Lakin konkret duman növündən və atmosfer şəraitindən asılı olaraq duman bir neçə saat və ya daha uzun müddət davam edə bilər.
Dumanlı hava adi meteoroloji hadisə olsa da, sıx duman xüsusilə nəqliyyatda ciddi təhlükə yarada bilər. Buna görə görünüş məhdudlaşdıqda sürətin və hərəkət tərzinin mövcud şəraitə uyğunlaşdırılması vacibdir.
