Dünya Bankı

Dünya Bankı inkişaf etməkdə olan və orta gəlirli ölkələrə maliyyə, analitik dəstək və siyasət üzrə məsləhətlər təqdim edən beynəlxalq inkişaf institutudur. Onun əsas məqsədi yoxsulluğun azaldılmasına, iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsinə, iş yerlərinin yaradılmasına, infrastrukturun yaxşılaşdırılmasına və insanların həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinə dəstək verməkdir. Müasir Dünya Bankı yalnız yol, su və enerji kimi klassik infrastruktur layihələrini maliyyələşdirmir; təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə, rəqəmsallaşma, dövlət idarəçiliyi, iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşma və özəl sektorun inkişafı da onun fəaliyyət istiqamətlərinə daxildir. Dünya Bankı Qrupunun hazırkı vizyonu “yaşana bilən planetdə yoxsulluqdan azad dünya” yaratmaqdır.

“Dünya Bankı” ifadəsi gündəlik danışıqda bəzən bütün Dünya Bankı Qrupunu ifadə etmək üçün istifadə olunur, lakin rəsmi baxımdan bu iki anlayış eyni deyil. Dünya Bankı IBRD və IDA adlı iki qurumdan ibarətdir, Dünya Bankı Qrupu isə ümumilikdə beş beynəlxalq təşkilatı birləşdirir. Bu fərq xüsusilə layihələrin maliyyələşdirilməsi və konkret qurumun funksiyasını başa düşmək üçün vacibdir.

Dünya Bankı nə vaxt yaradılıb?

Dünya Bankının əsası 1944-cü ildə ABŞ-ın Nyu-Hempşir ştatının Bretton Woods şəhərində keçirilən beynəlxalq konfrans zamanı qoyulub. Həmin konfrans nəticəsində həm Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, həm də Beynəlxalq Valyuta Fondu üçün institusional çərçivə yaradılıb. IBRD əvvəlcə İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropanın yenidən qurulmasına yardım etmək məqsədi daşıyırdı, lakin sonrakı dövrdə əsas fəaliyyəti inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadi və sosial inkişafının maliyyələşdirilməsinə yönəldi.

Dünya Bankının mənzil-qərargahı ABŞ-ın Vaşinqton şəhərində yerləşir. Təşkilatın fəaliyyəti isə yalnız Vaşinqtondan idarə olunmur; çoxsaylı ölkələrdə yerli nümayəndəliklər və regional strukturlar mövcuddur.

Dünya Bankı ilə Dünya Bankı Qrupu arasındakı fərq

Dünya Bankı Qrupu beş qurumdan ibarətdir: IBRD, IDA, IFC, MIGA və ICSID. Bunlardan ilk ikisi birlikdə Dünya Bankını təşkil edir. IFC, MIGA və ICSID isə ayrıca funksiyalara malik olsalar da, eyni Dünya Bankı Qrupunun tərkibində fəaliyyət göstərirlər.

IBRD — International Bank for Reconstruction and Development əsasən orta gəlirli və kredit qabiliyyəti olan aşağı gəlirli ölkələrin hökumətlərinə kredit və digər maliyyə məhsulları təqdim edir. IDA — International Development Association isə daha yoxsul ölkələrə güzəştli kreditlər və qrantlar verir. IFC özəl sektora investisiya və məsləhət dəstəyi göstərir, MIGA siyasi risklərə qarşı zəmanətlər təqdim edir, ICSID isə dövlətlərlə xarici investorlar arasında investisiya mübahisələrinin həlli üçün arbitraj və barışdırma mexanizmləri yaradır.

Dünya Bankı layihələri necə maliyyələşdirir?

Dünya Bankının əsas maliyyələşdirmə mexanizmlərindən biri dövlətlərə verilən uzunmüddətli kreditlərdir. IBRD maliyyə resurslarının mühüm hissəsini beynəlxalq kapital bazarlarında istiqraz buraxmaqla cəlb edir. Yüksək kredit reytinqinə malik olması ona bazarlardan nisbətən aşağı maliyyələşdirmə xərcləri ilə vəsait toplamağa, daha sonra həmin vəsaiti üzv ölkələr üçün inkişaf layihələrinə yönəltməyə imkan verir.

Kreditdən əlavə Dünya Bankı qrant, zəmanət, texniki yardım və analitik xidmətlərdən də istifadə edir. Hər layihənin strukturu ölkənin gəlir səviyyəsindən, borclanma imkanlarından, layihənin məqsədindən və risklərdən asılıdır. Dünya Bankı maliyyələşdirmə təqdim etməklə yanaşı, dövlət qurumlarına layihə hazırlığı, satınalma, maliyyə idarəçiliyi, institusional islahatlar və nəticələrin qiymətləndirilməsi üzrə dəstək göstərə bilər.

Dünya Bankı hansı layihələri həyata keçirir?

Dünya Bankının fəaliyyət sahəsi çox genişdir. Yol, dəmir yolu, elektrik şəbəkəsi, su və kanalizasiya sistemləri kimi fiziki infrastruktur layihələri təşkilatın ən tanınmış fəaliyyətlərindəndir. Lakin müasir portfeldə təhsil, səhiyyə, məşğulluq, sosial müdafiə, dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması, kənd təsərrüfatı, maliyyə sektoru və iqlim dayanıqlılığı da böyük yer tutur.

Məsələn, bir ölkədə Dünya Bankı kənd ərazilərində yolları maliyyələşdirə, başqa ölkədə məktəb sisteminin keyfiyyətini artırmaq üçün proqram hazırlaya, üçüncü ölkədə isə bərpa olunan enerji və enerji saxlama infrastrukturu üçün maliyyə və texniki dəstək verə bilər. Buna görə “Dünya Bankı yalnız dövlətlərə pul borc verir” təsviri onun faktiki fəaliyyətini həddindən artıq sadələşdirir.

Dünya Bankı qrant verir, yoxsa kredit?

Dünya Bankı həm kredit, həm də müəyyən hallarda qrant təqdim edə bilər. Burada ölkənin iqtisadi vəziyyəti mühüm rol oynayır. Orta gəlirli ölkələr əsasən IBRD vasitəsilə kredit alırlar, ən aşağı gəlirli ölkələr isə IDA vasitəsilə daha güzəştli şərtlərlə maliyyələşmə və qrant əldə edə bilərlər.

Dünya Bankının maliyyələşdirməsi adi kommersiya bankının istehlak və ya biznes krediti ilə eyni deyil. Bank hökumət və ya müəyyən dövlət strukturu ilə uzunmüddətli inkişaf proqramı üzrə işləyir və maliyyə konkret layihələr, islahatlar və nəticələr üçün nəzərdə tutulur.

Dünya Bankını kim idarə edir?

Dünya Bankı üzv dövlətlərin sahib olduğu beynəlxalq təşkilatdır. IBRD-nin hazırda 189 üzv ölkəsi var və bu ölkələr Bankın səhmdarları hesab olunur. Üzv dövlətlər ali qərarları Qubernatorlar Şurası və İcraçı Direktorlar Şurası vasitəsilə qəbul edirlər. Qubernatorlar adətən ölkələrin maliyyə və ya inkişaf sahəsinə cavabdeh nazirləri olur.

Təşkilatın gündəlik fəaliyyətinə prezident və yüksək rəhbərlik rəhbərlik edir. Dünya Bankı Qrupunun hazırkı prezidenti Ajay Bangadır. O, 2 iyun 2023-cü ildə beşillik müddətə vəzifəsinin icrasına başlayıb və Dünya Bankı Qrupunun 14-cü prezidentidir.

Dünya Bankı ilə Beynəlxalq Valyuta Fondunun fərqi

Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondu eyni təşkilat deyil. Hər ikisinin əsası 1944-cü ildə Bretton Woods sistemi çərçivəsində qoyulsa da, funksiyaları fərqlidir. Dünya Bankı əsasən uzunmüddətli inkişaf, infrastruktur, yoxsulluğun azaldılması, insan kapitalı və iqtisadi islahatları dəstəkləyir. IMF isə beynəlxalq pul sisteminin sabitliyi, makroiqtisadi vəziyyət, valyuta və ödəniş balansı problemləri ilə daha çox məşğul olur.

Məsələn, ölkə ciddi valyuta və ödəniş balansı böhranı yaşayırsa, IMF proqramı daha uyğun mexanizm ola bilər. Ölkə uzunmüddətli yol, enerji, su və sosial layihələr həyata keçirmək istəyirsə, Dünya Bankı daha çox bu tip inkişaf proqramlarında iştirak edir.

Dünya Bankı özəl sektora maliyyə verirmi?

Birbaşa özəl sektor investisiyaları əsasən Dünya Bankı Qrupunun IFC qurumu vasitəsilə həyata keçirilir. IFC inkişaf etməkdə olan ölkələrdə özəl şirkətlərə kredit, kapital investisiyası, zəmanət və məsləhət xidmətləri təqdim edə, eyni zamanda digər investorların kapitalını layihələrə cəlb edə bilər.

MIGA isə investorları müəyyən siyasi risklərdən qorumaq üçün zəmanətlər verir. Buraya bəzi hallarda siyasi qeyri-sabitlik, müqavilə öhdəliklərinin pozulması və digər qeyri-kommersiya riskləri daxil ola bilər. Beləliklə, Dünya Bankı Qrupu dövlət və özəl sektorun inkişafını müxtəlif qurumlar vasitəsilə paralel dəstəkləyir.

Dünya Bankının Azərbaycanla əməkdaşlığı

Azərbaycan Dünya Bankına müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qoşulub. Rəsmi üzvlük məlumatına əsasən, Azərbaycan 18 sentyabr 1992-ci ildə IBRD-yə üzv olub. 2022-ci ildə Azərbaycan və Dünya Bankı tərəfdaşlığın 30 illiyini qeyd edib.

Əməkdaşlığın ilk mərhələlərində iqtisadi keçid, infrastruktur və institusional inkişaf əsas mövzular arasında idi. Sonrakı illərdə Dünya Bankının Azərbaycandakı layihələri yol infrastrukturu, kənd təsərrüfatı, məcburi köçkünlərin yaşayış şəraiti, sosial müdafiə, məhkəmə sistemi, məşğulluq, su idarəçiliyi və digər sahələri əhatə edib. Dünya Bankının Azərbaycan üzrə rəsmi səhifəsində məhkəmə xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması, dövlət maliyyə idarəçiliyinin gücləndirilməsi, sosial proqramlar və aşağı karbonlu inkişaf kimi istiqamətlər qeyd edilir.

Azərbaycan üçün 2025–2029-cu illər strategiyası

Dünya Bankı Qrupunun Azərbaycanla əməkdaşlığının hazırkı əsas sənədlərindən biri 2025–2029-cu maliyyə illəri üçün Ölkə Tərəfdaşlıq Çərçivəsidir — Country Partnership Framework. Sənəd Dünya Bankı Qrupunun Direktorlar Şurasında 23 yanvar 2025-ci ildə müzakirə olunub və ölkə ilə növbəti beşillik əməkdaşlığın əsas istiqamətlərini müəyyən edir.

Strategiyanın məqsədlərinə daha dinamik və yaşıl iqtisadi inkişaf modelinin təşviqi, bərpa olunan enerjinin genişləndirilməsi, iqlim dayanıqlılığının artırılması, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması, bağlantıların gücləndirilməsi və özəl sektor vasitəsilə daha yaxşı iş imkanlarının yaradılması daxildir. Strategiyanın icrasında IBRD ilə yanaşı IFC və MIGA-nın imkanlarından da istifadə nəzərdə tutulur.

Dünya Bankı və Azərbaycanın yaşıl enerji keçidi

Dünya Bankının Azərbaycandakı yeni fəaliyyət istiqamətlərindən biri aşağı karbonlu iqtisadiyyata keçiddir. Bankın Azərbaycan üzrə rəsmi məlumatında enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsi, bərpa olunan enerji istehsalının və özəl investisiyaların genişləndirilməsi, batareya enerji saxlama sistemləri və iqlimə davamlı iqtisadiyyat kimi istiqamətlər göstərilir.

Bu yanaşmada məqsəd yalnız yeni günəş və külək elektrik stansiyalarının qurulması deyil. Elektrik şəbəkəsinin modernləşdirilməsi, enerji sisteminin dəyişkən bərpa olunan enerji istehsalına uyğunlaşdırılması və özəl investorların cəlb edilməsi də vacibdir.

Dünya Bankının Azərbaycan üzrə nümayəndəliyi

Dünya Bankının Bakıda ölkə ofisi fəaliyyət göstərir. Rəsmi Dünya Bankı səhifəsində ofisin Nizami küçəsi 90A, Landmark Business Center ünvanında yerləşdiyi göstərilir.

2026-cı ilin avqustundan Dünya Bankının Azərbaycan üzrə ölkə meneceri Saşa Bakes — Sacha Backesdir. Ölkə meneceri Dünya Bankının Azərbaycan hökuməti, dövlət qurumları və inkişaf tərəfdaşları ilə gündəlik əməkdaşlığının əlaqələndirilməsində əsas rəhbər şəxslərdən biridir.

Dünya Bankının qlobal miqyası

Dünya Bankı Qrupu 100-dən çox ölkədə maliyyələşdirmə, analitik dəstək və inkişaf həlləri təqdim edən dünyanın ən iri çoxtərəfli inkişaf qurumlarından biridir. 2025-ci maliyyə ilində Dünya Bankı Qrupu ümumilikdə 118,5 milyard ABŞ dolları həcmində maliyyələşdirmə təqdim edib və 68,9 milyard dollar özəl kapitalın səfərbər olunmasına kömək edib.

Bu göstəricilər təşkilatın fəaliyyət miqyasını göstərsə də, Dünya Bankının təsirini yalnız verilən kreditlərin həcmi ilə ölçmək düzgün deyil. Bankın hazırladığı iqtisadi hesabatlar, ölkə diaqnostikaları, inkişaf strategiyaları və texniki yardım proqramları da dövlət siyasətinə və investisiya qərarlarına təsir göstərə bilir.

Dünya Bankının müasir rolu

Dünya Bankı yaradıldığı dövrdə əsasən müharibədən sonra yenidənqurma məqsədinə xidmət edirdi. Müasir dövrdə isə onun gündəliyi xeyli genişlənib. Yoxsulluğun azaldılması ilə yanaşı iş yerlərinin yaradılması, iqlim dəyişiklikləri, enerji təhlükəsizliyi, ərzaq təminatı, səhiyyə, rəqəmsal transformasiya və özəl kapitalın inkişaf layihələrinə cəlb edilməsi əsas mövzular sırasındadır. Dünya Bankı Qrupunun hazırkı prezidenti Ajay Banga da iş yerlərinin yaradılmasını inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi ön plana çıxarır.

Beləliklə, Dünya Bankı sadəcə dövlətlərə kredit verən maliyyə təşkilatı deyil. O, üzv ölkələrlə birlikdə uzunmüddətli iqtisadi və sosial inkişaf proqramları hazırlayan, layihələri maliyyələşdirən, texniki və analitik dəstək göstərən, dövlət və özəl sektor arasında investisiya imkanlarının genişləndirilməsinə çalışan beynəlxalq inkişaf institutudur.